«فمن علامة أحدهم انّك ترى له قوّة في دين» از علامات متّقين اينست كه نسبت به معتقدات دينى‏شان قدرتمند و استوارند. تزلزل در ايشان راهى ندارد.

قرآن كريم كسانى را كه چون خيرى به ايشان مى‏رسد و منافعى ظاهرى بدست مى‏آورند خوشحال ميشوند، و در هنگام دشوارى‏ها بيتابى و ناسپاسى ميكنند ملامت ميكند: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى‏ حَرْفٍ، فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى‏ وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ»  متّقين بر اساس منافع آنى و مادّى خود، نسبت به دين گرايش ندارند، بلكه اساس ديندارى آنها بر ايمان استوار است.

«و حرصا فى علم» انسان متّقى در تحصيل علم حريص است، و هيچگاه‏

                         ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 135

خود را فارغ التحصيل نمى‏داند. خداوند به رسولش مى‏گويد تو نيز از علم بيشتر بى‏نياز نيستى، وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً  «و قصدا في غنى» در حال غنى و ثروتمندى، ميانه روى را ترك نمى‏كنند. و براى ثروتمند شدن هم حريص نيستند.

«و تجمّلا في فاقة» متّقين در شرايط دشوار مادّى هم شكيبا و متعادل هستند. و هرگز ظاهر موقّر و آراسته خويش را تبديل به كهنه ملبسى مندرس نمى‏كنند. در حديث است كه پيامبر اكرم در يكى از غزوات دستور تهيه غذا براى لشكر اسلام را دادند. و فرمودند كه يك ديگ غذا بگذارند و 9 ديگ آب جوش.

و هنگامى كه علّت را جويا شدند، فرمودند: «چنين مى‏كنم تا لشكريان دشمن گمان نكنند كه مسلمين اندك و فقيرند». مؤمن چنان از لحاظ مادّى زندگى مقتصدانه و متعادلى دارد كه ديگران گمان ميكنند او ثروتمند است، بخاطر آنكه هر لحظه دست نياز بسوى اين و آن دراز نمى‏كند. (يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ)  «و صبرا في شدّة» در هنگامه بلايا و مشكلات، پايدارى و ايستادگى و صبر پيشه ميكند و بيتابى و فزع از خود نشان نمى‏دهد. قرآن كريم اين گونه انسان را ملامت ميكند كه اذا مسّه الشّر جزوعا بلكه انسانى را تصوير و تأييد ميكند كه تربيت الهى شده باشد بطورى كه در برابر مصائب و مشكلات، با صبر و متانت، ايستادگى ميكند: «وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ»  «و نشاطا في هدى» انسان متّقى در هدايت نشاط دارد. (چه آنكه كسى‏

                         ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 136

او را هدايت كند و چه آنكه خود منشأ هدايت ديگران واقع شود) بخلاف منافقين كه از مشخصات‏شان آنست كه «لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَ هُمْ كُسالى‏».  منافق اگر هم نمازى بخواند در حال كسالت مى‏خواند زيرا در طريق هدايت، نشاطى ندارد.

انسان پرهيزكار، نه تنها عبادات را بارى بر دوش خويش نمى‏داند، بلكه به تعبير روايات، انسان متّقى در مساجد مانند ماهى در درياست.

پيامبر اكرم (ص) فرمود: «أفضل النّاس من عشق العبادة» برترين مردم آن است كه عاشق عبادت باشد. امام حسين (ع) در واقعه كربلا يك شب را مهلت خواستند كه جنگ بعقب بيافتد. و فرمودند كه من نماز را دوست مى‏دارم (إنّى أحبّ الصلاة) يعنى امام حسين (ع) نه فقط نماز را بخاطر وجوبش ادا ميكند، بلكه عاشق عبادت است. و اين مصداق «نشاطا فى هدى» است.

«و تحرّجا عن الطّمع» انسان با تقوى، طمع ندارد. طمع كارى، از معايب كليد است كه منشأ بسيارى از معايب و انحرافات است. انسان طمعكار خود را به ذلّت مى‏افكند. و چنانچه بوسيله ذليل كردن خود نيز نتوانست منافع مادّى خويش را تأمين كند، كينه افراد را به دل مى‏گيرد. و چون دلش مملو از كينه‏هاى گونه‏گون نسبت به افراد شد، دست به خيانت و ستمكارى مى‏زند. لذا در روايت است كه «حبّ الدّنيا رأس كلّ خطيئة».

«يعمل الأعمال الصّالحة و هو على و جل» انسان متّقى اعمال شايسته را انجام مى‏دهد، اما هم چنان دلهره دارد. دلهره نسبت به آنكه اعمالش مورد قبول درگاه حق واقع مى‏شود يا نه. امامان ما همه نسبت به خداوند چنين بوده‏اند. امام حسن مجتبى (ع) هنگام نماز از خوف خدا مى‏لرزيد. و امام زين العابدين (ع) در هنگام تلبيه، غش كرد. از حضرتش پرسيدند چرا چنين حالتى به شما دست داد

                         ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 137

فرمود: ترسيدم كه بگويم لبّيك، و پاسخ منفى بشنوم. اينان با آنكه در اوج «تعالى الى اللّه» در سيرند، معهذا خائف نيز هستند.

«يمسي و همّه الشّكر، و يصبح و همّه الذّكر» روز را به شب مى‏رساند در حالى كه شكرگزار نعمات الهى است. و شب را به صبح مى‏رساند در حالى كه به ذكر و ياد خدا مشغول است. و چه ذكرى برتر از آنكه انسان در لحظه مواجهه با معاصى و كشش‏هاى نفسانى، ياد خدا را سپر خويش قرار دهد (چنانچه در اصول كافى روايتى در اين معنا نقل شده است) همچون يوسف صديق (ع) كه چون در آن لحظه بحرانى و خطرناك در برابر گناه قرار گرفت گفت: «وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها»  اين گونه ذكر خدا، بسيار ارزشمند است.

«يمزج الحلم بالعلم و القول بالعمل» انسان متّقى حلم را با علم بهم آميخته است و قولش با عملش موافق و همراه است. قرآن كريم از كسانى كه ميان قول و فعلشان دوگانگى باشد سخت نكوهش كرده: «كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ»  «تراه قريبا امله، قليلا زلله، خاشعا قلبه، قانتة نفسه» انسان پرهيزكار از آرزوهاى دراز اجتناب ميكند، در سياق زندگى آن چنان عاقلانه حركت ميكند كه لغزش‏هايش اندك مى‏گردد، قلب او در پيشگاه خداوند خاشع و در برابر فرمان حق مطيع است، نفس سركش را مهار نموده او را به قناعت عادت داده است.

«منزورا أكله، سهلا امره، حريزا دينه» انسان پرهيزكار از پرخورى و شكم پرستى پرهيز ميكند و غذايش اندك است. امر دنيا را سخت نمى‏گيرد، و مقيّد به تجمّلات و تشريفات و تكلّفات زايده نيست. امّا در نگهدارى از دينش‏

                         ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 138

بسيار دقيق است بطورى كه دينش در حصن و حصارى محفوظ بماند.

«ميتة شهوته، مكظوما غيظه» ديو سركش شهوت در جان زنده و بيدار متّقين، به بند كشيده شده است. و غريزه خطرناك و حسّاس غضب، بواسطه قدرت عاقله ايشان، كاملا منقاد و اسير است. و خلاصه، انسان متّقى، چنان زندگى ميكند كه اگر هر لحظه به او خبر مرگش را بدهند، غافلگير نمى‏شود. گوئى در تمام عمر مشغول آماده سازى سفر آخرت بوده است. و اين آمادگى براى مرگ، يكى از ملاك‏هاى قرآن كريم براى ارزيابى مدعيان ايمان است... «قُلْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِياءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ»  «الخير منه مأمول و الشّر منه مأمون» انسان متّقى بگونه‏اى در ميان مردم زندگى ميكند كه در هنگام نياز مردم به همكارى در امور خير، به سراغ او مى‏روند.

و آن گاه كه فتنه‏اى ظاهر مى‏شود، مردم از شرّ آنها در امان‏اند.

«يعفوا عمّن ظلمه» از نشانه‏هاى بسيار بارز متّقين آنست كه چون مورد ستمى واقع ميشوند، كينه‏هاى ديگران را هم چون كوهى عظيم در دل خويش نگه نمى‏دارند، بلكه در هنگامى كه قدرت انتقام گيرى دارند، با عفو و بخشش به طرف مقابل درس اخلاق مى‏دهند. پيامبر اكرم (ص) فرمود: «اگر دو مسلمان بيش از سه روز، با هم قهر باشند چنانچه در روز چهارم با يكديگر آشتى نكنند، مسلم نيستند».

«يعطي من حرمه و يصل من قطعه» انسان پرهيزگار عمل زشت را با زشتى پاسخ نمى‏دهد. به آن كس كه او را از چيزى محروم كرده است، مى‏بخشد. و با آن كس كه از او قطع رابطه كرده است، بار ديگر پيوند برقرار ميكند. اسلام نسبت به آشتى ميان دو نفر مسلمان، عنايت بسيارى دارد. قرآن كريم مى‏فرمايد: «يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»  قيامت، روزى است كه مال و

                         ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 139

فرزند به درد انسان نمى‏خورد و تنها كسانى بهره مى‏برند كه با قلب سليم به درگاه خدا مبعوث شده باشند. و كسى كه دچار گناهان و كينه‏هاست، قلب سليم ندارد.

و در صحنه روابط انسانها، هميشه ندا مى‏دهد كه «فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا»  از يكديگر در گذريد. «أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ»  آيا دوست نمى‏داريد كه خداوند از گناهان شما بگذرد پس از گناهان هم بگذريد، و كينه‏ها را بدور بريزيد.

خداوند همه ما را به صفات متّقين بيارايد.

و السّلام عليكم و رحمة اللّه

                         ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 141

چهره برترين على اكبر پرورش

جنگ در نهج البلاغه فخر الدّين حجازى