فلك اندر ركوع استاده اوست
زمين اندر سجود افتاده اوست
شادى روحانيان از بهر اوست
گريه كرّ و بيان از قهر اوست
مرغ گردون در رهش پر مىزند
بر درش چون حلقهاى سر مىزند
در سجودش روز و شب خورشيد و ماه
كرده پيشانىّ خود بر خاك راه
روز از بسطش سپند افروخته
شب ز قبضش در سياهى سوخته
اى خرد سرگشته درگاه تو
عقل را سر رشته گم در راه تو
بحر در شورت سرانداز آمده
پاى در گل تا كمرگاه آمده
آتش از شوق تو چون آتش شده
پاى بر آتش چنين سركش شده
باد پى تو بى سر و پا آمده
باد در كف خاك پيما آمده
آب را نامانده آبى بر جگر
و آبش از شوق تو بگذشته ز سر
خاك در كوى تو ، بر در ماندهاى
خاك بر سر ، خاكسارى ماندهاى
ما به تو قائم چو تو قائم به ذات
قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : 2 « أصدق بيت قالته العرب قول لبيد [ مصراع ] : ألا كلّ شىء ما خلا اللّه باطل » 3 يعنى هر چه غير خداى تعالى است باطل و غير ثابت است في نفسه ، بل ثابت لغيره است از قبيل عمى .[ 1025 ]
بيت :
وجود جمله ظلّ حضرت توست
همه آثار صنع و قدرت توست
جهانى عقل و جان حيران بمانده
تو در پرده چنين پنهان بمانده
قديم بى ولد قيّوم بىخويش
تولاّى توانگر فخر درويش
منزّه از زن و از خويش و فرزند
مبرّا از شبيه و مثل و مانند )
زهى عزّت كه چندين بىنيازى است
كه چندين عقل و دين آنجا به بازى است
زهى حيرت 1 كه از تعظيم آن جاه
ندارد كس سر مويى بدان راه
زهى قوّت كه گر خواهد به يك دم
زمين چون موم گرداند فلك هم
[ 1026 ]
أنهارا ، و زروعا و ثمارا ، ثمّ أرسلت داعيا يدعو إليها ، فلا الدّاعى أجابوا ، و لا فيما رغّبت رغبوا ، و لا إلى ما شوّقت إليه اشتاقوا . » آفريدى تو خانهاى را ، و گردانيدى در او ميهمانى از شراب و طعام ، و همسران و خادمان ، و قصرها و جويها ، و زرعها و ميوهها ، باز فرستادى داعى كه بخواند به سوى آن ميهمانى . پس نه آن دعوت كننده را اجابت كردند ، و نه در آنچه ترغيب كردى رغبت كردند ، و نه به آنچه تشويق كردى مشتاق شدند . استعار لفظ الدار للاسلام ، باعتبار جمعه لأهله ، و لفظ المأدبة للجنّة باعتبار جمعها للمشتهيات ، و الداعى هو الرسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و قد جمعها الخبر : « إنّ اللّه جعل الإسلام دارا ، و الجنّة مأدبة ، و الدّاعى إليها محمّدا » . 1 « أقبلوا على جيفة قد افتضحوا بأكلها ، و اصطلحوا على حبّها ، » روى آوردند بر جيفه گنديده كه رسوا شدند به خوردن آن ، و متّفق شدند بر دوستى آن . عطّار :
چند نازى زين سراى خاكسار
همچو مردارى و كركس صد هزار
چون كه در كوچه خرى مردار شد
صد سگ خفته بدان بيدار شد
حرصهاى رفته اندر كتم غيب
تاختن آورد و سر بر زد ز جيب
مو به موى هر سگى دندان شده
وز براى حيله دم جنبان شده
صد چنين سگ اندر اين تن خفتهاند
چون شكارى نيستشان بنهفتهاند
[ 1027 ]
مىپوشاند آن چيز چشم او را ، و مريض مىگرداند دل او را . « فهو ينظر بعين غير صحيحة ، و يسمع باذن غير سميعة ، » پس او نظر مىكند به ديده معلول ، و مىشنود به گوش ناشنوا . استعار وصف « العشا » لما يعرض لأبصار 1 بصائر أهلها من أغطية الجهل ، فيفسد نظرها ، فلا يبصر ما ينتفع به ، و لا يسمع ما يتّعظ به . « قد خرقت الشّهوات عقله ، و أماتت الدّنيا قلبه ، و ولهت عليها نفسه ، » بدرستى كه دريده است شهوتها عقل او را ، و مىرانيده است دنيا دل او را ، و واله و شيفته گردانيده است بر خويش نفس او را .
هر آن ملكى كه از جان داريش دوست
نيرزد هيچ چون مرگ از پى اوست
اگر ملك تو شد صحراى دنيا
سرانجامت سه گز خاك است مأوى
تو گر باشى گدايى يا شهنشاه
سه گز كرباس و ده خشت است همراه
اگر ملكت ز ماهى تا به ماه است
سرانجامت بدين دروازه راه است
چو بر بندند ناگاهات زنخدان [ 2 ]
همه ملك جهان آن دم زنخ [ 3 ] دان
ز هر چيزى كه دارى كام و ناكام
جدا مىبايدت شد در سرانجام
برين عمرى كه چندين پيچ دارد
مشو غرّه كه پى بر هيچ دارد
چو پى بر باد دارد عمر هيچ است
ولى اين هيچ را صد گونه پيچ است
[ 1028 ]
عنها جرّ . » نظامى :
پاژگون بين نقش ديباچه جهان
نام هر بنده جهان خواجه جهان
ألا اى روز و شب در حرص پويان
به حيلت همچو مور و موش جويان
حريصى بر سرت كرده فسارى
تو را حرص است و اشتر را مهارى
شبانروزى چو اختر روز كورى
اسير حرص روز و شب چو مورى
فغان زين عنكبوتان مگسخوار
همه چون كركسان در بند مردار
فغان از حرص انسان گوى تا چند
و زين سگ سيرتان زشت پيوند
سوف ترى إذا انجلى الغبار
أ فرس تحتك أم حمار
[ 1029 ]
فناء الأصل و الفرع و الوصل ؟ باش تا اين تجارت را خسارت بينى عين القضاة :
بفكندنى است هر چه برداشتهايم
استردنى [ 1 ] است هر چه بنگاشتهايم
سودا بود است هر چه پنداشتهايم
دردا كه به عشوه 2 عمر بگذاشتهايم
آن يكى ديوانه را از اهل راز
گشت وقت نزع [ 3 ] ، جان كندن دراز
از سر بىقوّتى و اضطرار
همچو ابرى خون فشان بگريست زار
گفت چون جان اى خدا آوردهاى
چون همى بردى چرا آوردهاى ؟
گر نبودى جان من بر سودمى
زين همه جان كندن ايمن بودمى
نه مرا از زيستن مردن بدى
نه تو را آوردن و بردن بدى
كاشكى رنج شد آمد نيستى
گر شد آمد نيستى بد نيستى
[ 1030 ]
« يفكّر فيم أفنى عمره ، و فيم أذهب دهره » انديشه مىكند كه در چه چيز فنا شده زندگانى او ، و در چه چيز گذرانيده زمان حيات او « و يتذكّر أموالا جمعها ، » و ياد مىآورد مالها كه جمع كرده آن را . « أغمض في مطالبها ، و أخذها من مصرّحاتها و مشتبهاتها ، » حال آنكه اغماض كرده و چشم فرو خوابانيده در مأخذ آن اموال ، و فرا گرفته آن را از محرّمات واضحة الحرمة و از مشتبهات آن . أى تساهل في وجوه أخذها و لم يضبط دينه فيها . « و قد لزمته تبعات جمعها ، و أشرف على فراقها ، » بدرستى كه لازم او شد عاقبتهاى بد جمع كردن آن اموال ، و مطّلع شد بر فراق آن . « تبقى لمن وراءه ينعمون فيها ، و يتمتّعون بها ، » باقى ماند آن اموال مر آن كسانى كه بعد از اويند ، تنعّم مىكنند در آن ، و تمتّع مىگيرند به آن . « فيكون المهنأ لغيره ، و العبء على ظهره . » « المهنأ » المصدر من هنأ يهناء يعنى پس باشد گوارا شدن و هنائت آن اموال مر غير او را ، و باشد ثقل و بار آن بر پشت او . « و المرء قد غلقت رهونه بها ، » و شخص بتحقيق در گرو است رهنهاى او به آن . استعار وصف « غلق الرهون » ملاحظة لعدم انفكاك نفسه من تبعاتها المشبّهة ، لغلق الرهن بما عليه من مال . « فهو يعضّ يده ندامة على ما أصحر له عند الموت من أمره ، » پس او مىگزد دست خود را از پشيمانى آنچه ظاهر و منكشف شده مر او را در حال مرگ از امر او . مولانا :
سيلاب گرفت ، كرد ويرانه عمر
آغاز پرى نهاد پيمانه عمر
خوش باش كه تا چشم زنى خوش بكشد
حمّال زمانه رخت از خانه عمر
[ 1031 ]
بود كه غبطه مىبرد به آن و حسد داشت بر آن ، بدرستى كه صاحب آن شود غير او « فلم يزل الموت يبالغ في جسده حتّى خالط سمعه ، » 1 پس لا يزال مرگ مبالغه مىكند در جسد او ، تا آميخته شد سمع او را . « فصار بين أهله لا ينطق بلسانه ، و لا يسمع بسمعه : » پس بازگشت ميان اهل خود نه سخن گويد به زبان خود ، و نه شنوا باشد به سمع خود . « يردّد طرفه 2 في وجوههم ، » مىگرداند چشم و نگرستن خود در رويهاى ايشان . « يرى حركات ألسنتهم ، و لا يسمع رجع كلامهم . » پس مىبيند حركات زبانهاى ايشان ، و نمىشنود رجوع سخنان ايشان با يكديگر . عطّار :
تيرگىّ ديده و كرّى گوش
پيرى و نقصان عقل و ضعف و هوش
اين و صد چندان سپاه لشگرند
سر به سر مير اجل را چاكرند
روز و شب پيوسته لشگر مىرسد
يعنى از پس ، ميرها در مىرسد
چو درآمد از همه سويى سپاه
هم تو باز افتى و هم نفست ز راه
خوش خوشى با نفس سگ در ساختى
عشرتى با او به هم در باختى
پاى بست عشرت او آمدى
زير دست قدرت او آمدى
چون درآيد گرد تو شاه و حشم
تو جدا افتى ز سگ ، سگ از تو هم
گر ز هم اينجا جدا خواهيد شد
پس به فرقت مبتلا خواهيد شد
غم مخور گر با هم اينجا كم رسيد
ز آنكه در دوزخ خوشى با هم رسيد
همچو آن مرغ قفص در اَندُهان
كرد بر گردش به حلقه گربكان
[ 1032 ]
مرغ جانش موش شد سوراخ جوى
چون شنيد از گربكان او غرّه خوى
كى بود او را درين حزن حزن
آرزوى از قفص بيرون شدن
گربه مرگ است و اجل چنگال او
مىزند بر مرغ پرّ و بال او
دفن مىكردند مردى را به خاك
شد حسن در بصره پيش آن مغاك [ 1 ]
سوى آن گور و لحد مىبنگريست
بر سر آن گور بر خود مىگريست
پس چنين گفت او كه كارى مشكل است
كين جهان را گور آخر منزل است
وان جهان را اوّلين منزل همين است
اوّلين و آخرين زير زمين است
دل چه بندى در جهانى جمله رنگ
كآخرش اين است يعنى گور تنگ
چون نترسى از جهانى صعبناك
كاوّلش اين است يعنى زير خاك ؟
[ 1033 ]
« و الحق آخر الخلق بأوّله ، » و ملحق گردد آخر خلق به اوّل او . قال تعالى : إنَّ الأوَّلِينَ وَ الآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إلى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ . 1 « و جاء من أمر اللّه ما يريده من تجديد خلقه ، » و بيايد از امر خداى تعالى آنچه مىخواهد آن را از نو گردانيدن خلق او . « أماد السّماء و فطرها ، » بخسباند آسمان را و بشكافد آن را . « و أرجّ الأرض و أرجفها ، » و بلرزاند زمين را و بجنباند او را جنبانيدن سخت . « و قلع جبالها و نسفها ، » و بركند كوههاى او و بر باد دهد . « و دكّ بعضها بعضا من هيبة جلالته » و خرد و مرد گرداند بعضى از آن بعض ديگر را از هيبت عظمت او . « و مخوف سطوته ، » و خوف شدّت او . « و أخرج من فيها ، فجدّدهم بعد إخلاقهم ، و جمعهم بعد تفريقهم ، » و بيرون آورد آن كس كه در زمين مدفون است ، پس نو گرداند ايشان را بعد از كهنه گردانيدن ايشان ، و جمع آرد ايشان را بعد از متفرّق گردانيدن ايشان . « ثمّ ميّزهم لما يريد من مسألتهم عن خفايا الأعمال و خبايا الأفعال ، » باز تمييز كند ايشان را از براى آنچه مىخواهد از پرسش ايشان را ، از پنهانيهاى علمها و پنهانيهاى فعلها . « و جعلهم فريقين : أنعم على هؤلاء و انتقم من هؤلاء . » و بگردانيد ايشان را دو گروه سعدا و اشقيا : انعام كند بر آن گروه سعدا ، و كينه كشد از آن گروه اشقيا . عطّار :
گر دوزخى و گر بهشتى امروز
پيدا نشود خوبى و زشتى امروز
دى رفت قلم آنچه نوشتى امروز
فردا به برآيد آنچه كشتى امروز
هر لحظه تحيّر به شبيخون آيد
تا جان پس ازين كجا شود چون آيد
[ 1034 ]
مىسوزم از آن كه پرده چون برخيزد
چه كار ز زير پرده بيرون آيد
به هر گه كز جهان رفتى تو بيرون
نخواهد بود حالت از دو بيرون
اگر آلوده پالوده گردى
وگر پالوده [ 1 ] آسوده گردى
چو تو آلوده باشى و گنهكار
كنندت در نهاد خود گرفتار
و گر پالوده دل باشى تو در راه
فشانان دست به خرامى [ 2 ] به درگاه
فراز عرش و شيب چاه با توست
بهشت و دوزخت همراه با توست
همى تا تو چگونه رفت خواهى
در اين ره بر چه پهلو خفت خواهى
اگر در پرده در پرده [ 3 ] باشى
در آن چيزى كه در وى مرده باشى
نميرد هيچ بينا دل سفيهى
نخيزد هيچ كنّاسى [ 4 ] فقيهى
اندر آن بقعه ز اهل نفس و نفس
مرگ ميرد دگر نميرد كس
[ 1035 ]
في الآخرة . قال الشيخ في الباب التاسع و الستّين و ثلاثمائة : 1 « إختلف أصحابنا في هذا النوع الإنسانى ، هل ينقطع 2 أشخاصه بانتهاء مدّة الدنيا أو لا ؟ فمن لم يكشف قال بانتهائه ، و من كشف قال بعدم انتهائه ، و إنّ التوالد في الآخرة في هذه النوع الإنسانى باق في المثل في نكاح الرجل المرأة الآدمية الإنسانية على صورة أذكرها ، و التوالد أيضا بين جنسين مختلفين : و هما بنو آدم و الحور اللاتى أنشأهنّ اللّه في الجنان على صورة الإنسان و ليس بأناسىّ . فتوالدهما بنكاح بينهما في الإنس و الحور ، و يتناكحان في زمن الفرد ، ينكح الرجل إذا أراد جميع من عنده من النساء و الحور ، من غير تقدّم و لا تأخّر ، مثل فاكهة الجنّة لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ . 3 بل يقطف دان 4 من غير فقد مع وجود أكل و طيب طعم . فإذا أفضى الرجل إلى الحوراء و الإنسيّة له في كلّ دعوة 5 شهوة و لذّة ، لا يقدر قدرها ، لو وجدها في الدنيا غشى عليه من شدّه حلاوتها . فتكون منه في كلّ دعوة 6 ريح مثيرة يخرج من ذكره ، فيتلقاها رحم المرأة ، فيتكوّن من حينه فيها ولد في كلّ دفعة ، و يكمل نشأة ما بين الدفعتين ، و يخرج مولودا مصوّرا مع النفس الخارجى من المرأة روحا مجرّدا طبيعيا . فهذا هو التوالد الروحانى في البشر بين الجنسين المختلفين و المتماثلين . فلا يزال الأمر كذلك دائما أبدا ، و يشاهد الأبوان ما تولّد عنها من ذلك النكاح ، و هم كالملائكة الذين يدخلون البيت المعمور و لا يعودون اليه أبدا . هذا 7 صورة توالد هذا النوع الإنسانى و لا حظّ لهؤلاء الأولاد في النعيم المحسوس ، و لا يبلغوا مقام النعيم المعنوى . فنعيمهم برزخى ، كنعيم صاحب الرؤيا بما يراه في حال نومه ، و ذلك لما يقتضيه النشأ الطبيعى . فلا يزال النوع الانسانى يتوالد ، و لكن حكمه ما[ 1036 ]
ذكرناه . و أمّا توالد الأرواح البشرية فإنّ لهما في الآخرة مثل ما لهما في الدنيا اجتماعات برزخيات ، مثل ما يرى النائم في النوم أنّه ينكح زوجته و يولد له . فإذا اقيم العبد في هذا المقام ، سواء كان في الدنيا أو في الآخرة ، و نكح الرجل من حيث 1 زوجته من حيث زوّجها ، 2 يتولّد بينهما من ذلك النكاح أولاد روحانيون ، ما يكون حكمهم حكم المولودين من النكاح الحسّى في الأجسام ، و الصور المحسوسات التى تقدّم ذكرها . فيخرج الأولاد ملائكة كراما ، لا بل أرواحا مطهّرة . و هذا هو توالد الأرواح . و لكن لا بدّ أن يكون ذلك عن تجلّى برزخى ، فتجلّى الحقّ في الصور المقيّدة . فإنّ البرزخ أوسع الحضرات وجودا ، 3 و هو مجمع البحرين : بحر المعانى و بحر المحسوسات . فالمحسوس لا يكون معنى ، و المعنى لا يكون محسوسا ، و حضرة الخيال التى عبّرنا عنه 4 بمجمع البحرين ، هو يجسّد المعانى ، و يلطّف المحسوس ، و يلقب في عين الناظرين 5 عين كلّ معلوم . فهو الحاكم المتحكّم الذى يحكم و لا يحكم عليه ، مع كونه مخلوقا . إلاّ أنّ الأنفاس التى تظهر من تنفّس الحوراء أو الآدمية ، إذا كانت صورة ، 6 ما ظهرت فيه من نفس النكاح يخرج مخالفا للنفس الذى لا صورة فيه ، يميّزه اهل الكشف ، و لا يدرك ذلك في الآخرة إلاّ اهل الكشف في الدنيا . و صورة هذا النشأ المتولّد عن هذا النكاح ، في 7 صورة نشأ الملائكة أو الصور من أنفاس الذاكرين للّه ، و ما يخلق اللّه من صور الأعمال ، و قد صحّت الأخبار بذلك عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم . » « و أما أهل المعصية فأنزلهم شرّ دار ، و غلّ الأيدى إلى الأعناق ، و قرن النّواصى بالأقدام ، و ألبسهم سرابيل القطران ، و مقطّعات النّيران ، » و امّا اهل معصيت ، پس فرود[ 1037 ]
آورد ايشان را در بدترين خانه كه دوزخ است ، و ببندد دستهاى ايشان بر گردنهاى ايشان ، و نزديك سازد موى پيشانى ايشان به قدمهاى ايشان ، و بپوشاند ايشان را پيراهنهاى سياه از قطران [ 1 ] ، و جامههاى آتشين . « في عذاب قد اشتدّ حرّه ، و باب قد أطبق على أهله ، » در عذابى بتحقيق مشتدّ شده گرماى او ، و بابى بدرستى بسته شده بر اهل او . « في نار لها كلب و لجب ، و لهب ساطع ، و قصيف هائل ، » در آتشى كه او را شدّت است و اصوات غلبه ، و زبانه بلند برآمده ، و غرّيدن هولناك از قبيل غرّيدن 2 رعد . « لا يظعن مقيمها و لا يفادى أسيرها ، و لا تفصم كبولها . » نقل نمىكند مقيم او ، و باز خريده نمىشود اسير و بندى او ، و شكسته نمىشود زنجير و غلّ او . « لا مدّة للدّار فتفنى ، و لا أجل للقوم فيقضى . » نه مدّتى معيّن است آن شرّ دار را تا فانى شود ، و نه اجلى است اهل او را تا منقضى گردد . أعاذنا اللّه تعالى من شرّ دار
هر آن چندان كه كردى نيك و بد تو
همه آماده بينى گرد خود تو
اگر بد كردهاى زير حجابى
وگرنه با بزرگان هم ركابى
به نيكى و بدى در كار خويشى
يقين آيينه كردار خويشى
اگر نيك است و گر بد كار و كردار
شود در پيش روى تو پديدار
[ 1038 ]