فهرست صفحه بعد

بسم الله الرحمن الرحيم

روش‏هاى‏تحقيق‏دراسنادومدارك‏نهج‏البلاغه

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 3

جلد چهارم از مجموعه آشنايي با نهج البلاغة

مقدمة المؤلف

سخن

 مجموعه آشنائى با نهج البلاغه

 بسم اللّه الرحمن الرحيم

 در رابطه با كتاب ارزشمند نهج البلاغه، از آغاز تاكنون كارهاى فرهنگى مفيد و اقدامات ارزنده‏اى صورت پذيرفت محققان و دانشمندان و مؤلفان و شاعران، همه براى شناسائى و شناساندن اين كتاب عظيم، تلاش مستمر و همه جانبه‏اى نمودند، و شكر خدا را كه پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران برهبرى امام خمينى (روحى له الفداء) نهج البلاغه بيشتر از پيش دارد معرفى مى‏شود، و در فرهنگ ملت ما و مدارس و دانشگاه‏ها راه مى‏يابد و نفوذ بايسته مى‏كند، در اينجا بايد از همه تلاش گران تشكر كرد، و به روان پاك آنها كه رفتند درود فرستاد و سلامت و موفقيت ديگر عاشقان كلام على (عليه السّلام) را از خداوند بزرگ مسئلت نمود.

هدف ما در اين سرى درس‏هائى كه تقديم علاقمندان مى‏گردد و بارها در مراكز مختلف تدريس شده است با كار انجام شده ديگر تلاش گران و محققان از چند نظر فرق دارد:

 1-  در اين سرى درس‏ها، كار موضوعى مشخصى نداريم، و موضوع معينى را در نهج البلاغه تعقيب و جستجو نمى‏نمائيم (گر چه موضوعات فراوانى مورد ارزيابى قرار خواهند گرفت).

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 4

2-  تدريس كلاسيك نهج البلاغه نيز مورد نظر ما نيست.

3-  و بررسى مسائل و موضوعات پراكنده در نهج البلاغه را قبول نداريم و عملا هم به آن نپرداختيم.

طى بررسى‏هائى كه در رابطه با كلاس‏هاى نهج البلاغه بعمل آورديم «كار موضوعى» يا «تدريس كلاسيك» و يا «بررسى موضوعات پراكنده» را مفيد نمى‏دانيم زيرا شاگردان در اغلب كلاس‏ها پس از سپرى شدن دوره‏هاى از پيش تعيين شده، به نوعى شناخت واقعى در پيرامون نهج البلاغه دست نيافتند و اغلب كلاس‏ها به صورت تشريفاتى، و متأسفانه دكورى برگزار مى‏گشت و بازدهى خوبى نداشت.

ما مى‏خواهيم در اين سرى درس‏ها با نهج البلاغه آشنا شويم، و كيفيت استخراج و استنباط و مطلب‏يابى صحيح را بدانيم، مى‏خواهيم چگونگى شنا كردن در اين درياى نور و علوم علوى را بياموزيم، و راه‏هاى بار يافتن به آستانه نهج البلاغه را بشناسيم، كه چگونه مى‏شود از چشمه‏سارش آب زلال علوم و معارف الهى را نوشيد و در آبشار مواج و بى‏تاب نهج شنا كرد براى دست‏رسى به اهداف ياد شده، ابتداء ابزار ضرورى كار مطرح مى‏شوند و سپس فنون لازم شناسائى مى‏گردند و آن گاه علوم مورد نياز جهت ارزيابى قرار مى‏گيرند، وقتى مراحل ياد شده بخوبى سپرى شد، روش‏هاى بررسى همراه با تمرينات ضرورى مطرح، و بهره‏بردارى از آنها آغاز مى‏شود، كه در تداوم بكارگيرى روش‏ها، كليدهاى شناسائى نهج البلاغه در دست پويندگان تشنه حقيقت قرار داده شده كه همواره قدرت مراجعه و بهره‏مند شدن از علوم و معارف اين كتاب را خواهند داشت.

از اين رو در رابطه با اهداف ياد شده «مجموعه آشنائى با

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 5

نهج البلاغه» را در سطوح فكرى مختلفى بشرح زير تهيه و تنظيم نموده‏ايم و اميدواريم تا انشاء اللّه مورد قبول حضرت مولى الموحدين امام على (عليه السّلام) قرار گرفته و ما را مورد توجه غيبى خود قرار دهد و دست ما را در تداوم حركت تكاملى، براى كسب رضايت حضرت حق (جل و على) از دامن سپرفيضش كوتاه نفرمايد.

اول-  «المعجم المفهرس» براى همه طبقات و سطوح فكرى.

دوم-  «شناخت نهج البلاغه» بعنوان 2 واحد درسى جهت كسب اطلاعات عمومى پيرامون نهج البلاغه براى سطح فكرى ديپلم و دروس متوسط سطح حوزه.

سوم-  «ابزار و اطلاعات مقدماتى تحقيق در نهج البلاغه» 2 واحد درسى جهت آشنائى با تحقيق و ابزار تحقيق در نهج البلاغه براى سطح فكرى فوق ديپلم و ليسانس و دروس پايانى سطح حوزه.

چهارم-  «روشهاى تحقيق در اسناد و مدارك نهج البلاغه» براى سطح معلوماتى ليسانس و فوق ليسانس و دكترى و دروس پايانى سطح و خارج حوزه.

پنجم-  «كليدهاى شناسائى نهج البلاغه» 2 واحد درسى براى سطح فكرى ليسانس و فوق ليسانس و دكترى و دروس پايانى سطح و دروس خارج حوزه. ششم-  «روش‏هاى تحقيق در نهج البلاغه» 2 واحد درسى براى سطح فكرى ليسانس و فوق ليسانس و دكترى، و دروس خارج حوزه.

هفتم «طرح‏ها و شيوه‏هاى آموزشى نهج البلاغه»

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 6

2-  واحد درسى براى فوق ديپلم و ليسانس و فوق ليسانس و دروس پايانى سطح و خارج حوزه.

هشتم-  «فرهنگ لغات نهج البلاغه» براى همه طبقات و سطوح فكرى.

نهم-  «ضرورت بكار گيرى هنر فيلمسازى در نهج البلاغه» براى همه طبقات و سطوح فكرى.

دهم-  «دائرة المعارف نهج البلاغه» براى همه طبقات و سطوح فكرى.

يازدهم-  «شرح و تفسير نهج البلاغه» براى همه طبقات و سطوح فكرى.

دوازدهم-  بررسى‏هاى موضوعى در رابطه با معارف نهج البلاغه براى همه طبقات و سطوح فكرى.

اللهم ما بنا من نعمة فمنك لا اله الا انت سبحانك انى كنت من الظالمين و الحمد للّه رب العالمين رمضان المبارك 1409

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 7

مجموعه آشنائى با نهج البلاغه جلد چهارم روش تحقيق در اسناد و مدارك نهج البلاغه

فصل اول-  روش تحقيق

1-  ضرورت جمع آورى مدارك نهج البلاغه 2-  روش نويسندگان مدارك نهج البلاغه 3-  نقد روش‏ها 4-  روش ما در كتاب حاضر 5-  مشكلات كار 6-  روش تحقيق در مدارك نهج البلاغه 7-  روش تدريس در مدارك نهج البلاغه 8-  خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏هاى مشترك 9-  شناخت 28 نسخه نهج البلاغه 10-  تذكرات ضرورى‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 9

1-  ضرورت جمع‏آورى مدارك نهج البلاغه

از تدوين نهج البلاغه تاكنون (400-  1408 هجرى) كتب و مقالات ارزشمند و گران‏سنگى از طرف پژوهشگران و محققان حوزه‏هاى علميه تشيع علوى، در رابطه با كشف و استخراج و معرفى اسناد و مدارك نهج البلاغه، به دوستداران علوم اسلامى و شيفتگان سخنان وحى گونه امام على عليه السّلام تقديم گرديد و در اين راه رنج‏هاى فراوان بردند و مشكلات طاقت فرسائى را با جذبه عشق امير المؤمنين «عليه السّلام» تحمل نمودند و با تهيه و تدوين و انتشار اسناد و مدارك نهج البلاغه، در شكل‏ها و قالبهاى گوناگون، ريشه هر گونه شك و ترديد و شبهات مغرضانه را خشكانيده‏اند و بر اثبات اصالت و سلامت اين كتاب بى‏مانند، پا فشردند، كه اميدواريم قسيم الجنة و النار، بهمه آن تلاشگران و انديشمندان، پاداش بايسته و شايسته‏اى عطا فرمايد

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 10

پس از بررسى و جمع‏آورى كتب ياد شده و استخراج همه اسناد و مدارك فراهم آمده، به اين حقيقت آشنا شديم كه هم‏چنان راه بررسى و كشف و استخراج مدارك و اسناد نهج البلاغه باز است و بايد براى برداشتن قدم‏هاى تكاملى ديگر، آماده شد تا در آينده‏هاى نزديك بتوانيم همه مدارك نهج البلاغه را از لابلاى متون روائى و تفسيرى و تاريخى گذشتگان كشف و شناسائى كنيم، در اينجا بسيارى مى‏پرسند ضرورت اين قبيل پژوهش‏ها چيست و قدم‏هاى تكاملى ديگر چه هدفى را دنبال مى‏كند براى روشن شدن پاسخ سؤال فوق الذكر، با رعايت اختصار، به برخى از ضرورت‏ها اشاره مى‏كنيم

اول-  ضرورت تدريس نهج البلاغه در مراكز فرهنگى

تدريس نهج البلاغه در مراكز فرهنگى، دانشگاهى، با توجه به محدودبودن واحدهاى درسى و سطح معلومات شركت‏كنندگان، ضرورت بررسى اسناد و مدارك نهج البلاغه را به شكل نوينى مطرح مى‏كند زيرا تدريس نهج البلاغه، بررسى اسناد و مدارك را بهمراه دارد تا اصالت و سلامت و جاودانگى آن به اثبات رسد و بررسى اسناد و مدارك، به روش‏ها و شيوه‏هاى جديد و متناسب با كلاس‏هاى موجود نيازمند است، از اين رو در كنار همه كتابهاى ارزشمند و مقالات مفيدى كه در اين رابطه تدوين يافته‏اند بايد قدم‏هاى تكاملى ديگرى را برداشت و سبك‏ها و متدهاى متناسبى را انتخاب نمود.

همه اساتيد و محققانى كه با كتب مصادر موجود، آشنائى دارند و از طرفى در كلاس‏هاى مراكز فرهنگى، نيازهاى ضرورى نسل ما را از

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 11

نزديك شاهدند مى‏دانند كه كتب موجود را نمى‏شود بصورتى فشرده و كلاسيك به بحث و بررسى گذاشت، در نتيجه براى تكميل اسناد و مدارك نهج البلاغه همچنان بايد به تحقيق و كشف و استخراج مدارك ادامه دهيم و براى تدريس اسناد و مدارك آن بايد به روش‏ها و سبك‏هاى نوين آموزشى روى بياوريم.

دوم-  ايجاد پل ارتباطى بين نسل فرهنگى و مدارك نهج البلاغه

با توجه به گستردگى دروس، و مشكلات فراوان، و محدوديتهاى تحصيلى، كمتر كسى مى‏تواند همه كتب و مقالاتى كه در پيرامون اسناد و مدارك نهج البلاغه تأليف شده‏اند را بيابد و به مطالعه و تحقيق و بررسى آنها بپردازد، اينجاست كه يا بسراغ اين قبيل از كتاب‏ها نمى‏روند، و يا همه آنها را نمى‏توانند فراهم كنند، و يا براى مطالعه همه آنها و تنظيم و جمع‏آورى مدارك استخراج شده موجود، فرصت مناسب نخواهند داشت.

براى اين كه همه مدارك موجود نهج البلاغه جمع‏آورى شود و با سبك و روش نوينى در برابر افكار پوينده علاقمندان به علوم علوى قرار گيرد و با كمترين فرصت ممكن بتوانند اصالت و سلامت نهج البلاغه را بشناسند بايد به روش‏هاى نوين تحقيق روى بياوريم.

سوم-  روش صحيح پاسخگوئى به اشكالات

در رابطه با نهج البلاغه شبهات و اشكالات دروغينى را مطرح كرده‏اند كه بهترين روش پاسخگوئى و عملى‏ترين راه رفع شبهات‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 12

جمع آورى و بررسى مدارك و اسناد نهج البلاغه است پژوهشگران عصر ما در رابطه با سخنان امام عليه السّلام اگر مدارك لازم و كافى را بدست بياورند كه مثلا خطبه دوم راده‏ها متفكر اهل نظر، قبل از تولد سيد رضى، در كتابهاى خود آورده‏اند و يا در قرن دوم (دويست سال قبل از نوشته شدن نهج البلاغه) بسيارى از خطبه‏ها و نامه‏هاى آن در كتب شيعه و اهل سنت مورد بحث و بررسى قرار گرفته است، اشكالات، اندك اندك بى‏رنگ گشته و ريشه كن مى‏شوند و يك محقق تلاشگر، به اين نتيجه مى‏رسد كه، نهج البلاغه ره‏آورد فكرى سيد رضى نيست و كسى آن را نساخته كه اين آب زلال هميشه گوارا، از چشمه‏سار مواج علوم علوى نشأت گرفته است.

چهارم مستند نويسى

يكى از راه‏هاى شناخت اصالت و سلامت نهج البلاغه، و اثبات صدور آن از امام «عليه السّلام» كار مستند نويسى است، يعنى همه روات و محدثين نهج البلاغه را كشف و شناسائى كنيم كه ديگر كسى خطبه‏اى يا نامه‏اى يا حكمتى را با عنوان (مرسله سيد رضى) مطرح نكند و با اطمينان و قاطعيت آنها را به امام نسبت دهد، كه كارى بس مهم و ارزشمند و پر فايده مى‏باشد، اما بدون جمع‏آورى همه اسناد و مدارك نهج البلاغه، كار مستند نويسى يا غير ممكن و يا ناقص مى‏باشد.

2-  روش نويسندگان أسناد و مدارك نهج البلاغه

پس از طرح «ضرورت جمع‏آورى همه اسناد و مدارك نهج البلاغه»

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 13

توجه به اين سؤال لازم است كه: آيا اين كار شدنى و ممكن است آيا احتمال مى‏دهيد، در رابطه با حوادث ناگوارى كه در قرون گذشته بر شيعيان و دانشمندان شيعه روا داشته‏اند، بتوان مدارك لازم را جمع‏آورى نمود و اميدوار بود كه اين اقدام به نتيجه خواهد رسيد پاسخ مثبت دادن به سؤال فوق، گر چه بسيار مشكل است اما نبايد مشكلات فراوان و حوادث ناگوار گذشته ما را به مرز نااميدى و منفى‏بافيهاى خلاف واقعيت بكشاند و عزم آهنين ما را سست كند، پژوهشگران و محققان ما بايد با اميدوارى و تلاش مداوم منابع موجود جهان اسلام را شناسائى نمايند و كار كشف و استخراج اسناد و مدارك نهج البلاغه و ديگر متون روائى را حتى يك لحظه متوقف نسازند.

سيد رضى (رحمة اللّه عليه) چون در مقام جمع‏آورى سخنان فصيح و بليغ و وحى‏گونه امام بود به ديگر جنبه‏هاى كار نپرداخته است و دريغ و افسوس كه همه اسناد و مدارك نهج البلاغه را گرد نياورده و روات و محدثين آن را معرفى نفرموده است.

سيد رضى با برخوردارى از منابع اوليه آن روزگاران، و شناخت و تخصص و آگاهى لازم، اگر به اين دو مهم مى‏پرداخت و سبك و روش تدوين و تأليف روايات را چون علامه بى‏نظير مرحوم كلينى انتخاب مى‏نمود و همه روات و محدثين را قبل از آغاز خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها مى‏آورد، و ضرورت روش متأخرين را نيز مورد توجه قرار مى‏داد و تمام مدارك و اسناد را پس از نقل سخنان امام ثبت مى‏فرمود، گوى سبقت را مى‏ربود و ريشه‏هاى اشكالات را مى‏خشكاند و در برابر حوادث ناگوار قرون آينده  نيز نهج البلاغه را حفظ مى‏فرمود.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 14

اما دانشمندان بيدار و پژوهشگران هميشه در پيكار شيعه راه نورانى او را تداوم بخشيدند و از عهده اين مهم سرافراز بيرون آمده و اصالت و سلامت نهج البلاغه را به اثبات رساندند كه روش كار نويسندگان اسناد و مدارك را در موارد زير مى‏شود خلاصه نمود: اول-  گروهى براى جمع‏آورى همه اسناد و مدارك نهج البلاغه تلاش كردند و مشكلات طاقت فرسائى را تحمل نمودند مانند دانشمند محترم سيد عبد الزهراء حسينى و عبد اللّه نعمت و علامه شهرستانى و علامه محمد باقر محمودى.

دوم-  گروهى ديگر در رابطه با تحقيقات مختلف خودشان آنچه را يافتند، جمع‏آورى و بصورت كتابى مستقل عرضه نمودند و در مقام جمع‏آورى همه مدارك نهج البلاغه نبودند.

سوم-  بعضى از نويسندگان اسناد و مدارك نهج البلاغه، منابع قبل از سال 400 هجرى را ملاك كار قرار داده و از منابع پس از آن اعراض نمودند و آنها را جزو اسناد و مدارك نهج البلاغه بحساب نياوردند مانند: ابن ابى الحديد و از معاصرين مانند استاد رضا استادى.

چهارم-  برخى از محققان، بر أساس ملاكها و متدهاى گوناگون شناسائى، اسناد و مدارك نهج البلاغه را به سال 400 هجرى محدود نكرده و از منابع معاصرين سيد رضى و پس از آن نيز استفاده نمودند مانند: مرحوم علامه مجلسى، و دانشمند محترم سيد عبد الزهراء حسينى و علامه محمودى و مرحوم كاشف الغطاء و امتياز على عرشى و عبد اللّه نعمت و آية اللّه حسن زاده در تكملة المنهاج .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 15

3-  نقد و بررسى روش‏ها

جهت رعايت اختصار، نقد روش‏ها را در شكل چند تذكر مطرح مى‏كنيم:

اول كتاب مدارك نهج البلاغه، نوشته: علامه كاشف الغطاء

1-  علامه كاشف الغطاء در مقام كشف و استخراج اسناد و مدارك، براى همه خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها نبودند اما براى بدست آوردن همين مقدار از مدارك نهج البلاغه قدم‏هاى استوار آغازين را برداشتند.

2-  روش انتخاب مدارك به أسناد قبل از سال 400 هجرى اختصاص ندارد و به منابع معاصرين سيد رضى يا پس از آن نيز اشاره مى‏كند.

3-  چون روش خاصى در انتخاب اسناد و مدارك نداشتند در بعضى از موارد مثلا كتاب ناسخ التواريخ را نيز بعنوان مدارك نام مى‏برد 4-  چون در مقام جمع‏آورى مدارك همه سخنان امام در نهج البلاغه نبودند مثلا از خطبه 20 به 22 و 27 و يا از خطبه 100 به 200 مى‏روند و براى بسيارى از سخنان امام عليه السلام مدارك ارائه نفرمودند.

5-  محققى مانند كاشف الغطاء، اگر تمام ره‏آوردهاى مطالعاتى خود را كنترل و با نظم و ترتيب خاصى مى‏نگاشت و در كتاب مدارك نهج البلاغه بكار مى‏گرفت مى‏توانست كتاب كاملى را ارائه فرمايد اما در موارد زيادى بجاى آنكه مدارك خطبه‏اى يا نامه‏اى را بنويسد مى‏فرمايد «ذكرها

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 16

جماعة من اصحاب السير» و يا «ذكرها جميع من العامة» و يا «رواه غيره. اى السيد الرضى» و متأسفانه منابع فراوان «اصحاب السير» و «جميع من العامة» و «غير سيد رضى» را نياورده است.

6-  در بسيارى از موارد فقط به ذكر نام يك كتاب راضى شده‏اند و جلد و صفحه و نام مؤلف و تاريخ وفات آن را ننوشته، كه از ارزش كافى برخوردار نيست و پيدا كردن اين گونه از منابع سخت دشوار است.

7-  خطبه‏ها و نامه‏ها و كلمات كوتاه حكمت، داراى شماره‏هاى مشخصى نمى‏باشند و معلوم نيست بر أساس كدام نسخه موجود تنظيم گرديده‏اند در نتيجه پيدا كردن آنها بدون كمك كتاب المعجم المفهرس ممكن نخواهد بود و وقت زيادى را نيز اشغال مى‏كند.

8-  مرحوم علامه كاشف الغطاء گويا كتب ابزارى لازم را در اختيار نداشته و براى پيدا كردن و تطبيق منابع با سخنان امام عليه السّلام در نهج البلاغه تنها به قدرت حافظه و ره‏آورد حضور ذهن خود بهره مى‏برده كه در نتيجه بسيارى از مدارك را نتوانستند كشف و استخراج نمايند.

نقد و بررسى

دوم كتاب استناد نهج البلاغه. نوشته: امتياز على عرشى

1-  در مقام جمع‏آورى همه مدارك نبودند، ابتداء از خطبه 32 شروع مى‏كنند و... 2-  خطبه‏ها و نامه‏ها و كلمات حكمت، از يك شماره مشخصى‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 17

برخوردار نيستند.

3-  در انتخاب اسناد و مدارك، سبك و روش مشخصى ندارند، هم كتب و منابع قبل از سال 400 هجرى را مى‏آورند و هم منابع بعد از آن را 4-  در بسيارى از موارد، مدارك كشف شده را بدون ذكر جلد و صفحه و نام مؤلف آن آورده است كه پيدا كردن اين گونه منابع سخت دشوار و غير ممكن است.

5-  ترتيب خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها را رعايت نفرموده است از خطبه 32 به خطبه 231 و سپس به كتاب 75 مى‏پردازد كه استفاده از اين كتاب بدون كمك المعجم المفهرس ممكن نيست.

6-  چون فهرست نامه‏ها و معجم نهج البلاغه، و ديگر كتب ابزارى را در كشف و استخراج مدارك نهج البلاغه بكار نگرفته‏اند بسيارى از مدارك موجود در منابع اسلامى را نتوانستند شناسائى كنند.

سوم بحثى كوتاه پيرامون مدارك نهج البلاغه. نوشته رضا استادى

1-  مؤلف محترم در فكر جمع‏آورى همه مدارك و اسناد نبودند.

2-  سبك و روش مشخصى در انتخاب مدارك نهج البلاغه دارند كه فقط مدارك قبل از سال 400 هجرى را ملاك بررسى قرار داده‏اند. در نتيجه براى بسيارى از خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها مدركى ارائه نمى‏كنند.

3-  در استخراج همين مقدار از مدارك و اسناد گويا از كتب ابزارى مانند الكاشف و المعجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 18

استفاده نفرمودند زيرا در مدارك قبل از سال 400 هجرى موارد بسيار زيادى وجود دارد كه در اين كتاب همه آنها كشف و شناسائى نشده‏اند.

چهارم شرح نهج البلاغه: ابن ابى الحديد

تمام موارد ياد شده كتاب سوم شامل روش كارى ابى الحديد نيز مى‏گردد.

پنجم شرح نهج البلاغه. نوشته: علامه ميرزا حبيب اللّه خوئى

1-  در مقام جمع‏آورى همه مدارك نهج البلاغه نبوده‏اند 2-  اين شرح كه يكى از شروح بسيار مفيد و غنى مى‏باشد گر چه داراى نظم و ترتيب حساب‏شده‏اى بوده و نظم و روش كارى سيد رضى را رعايت كرده است اما در آوردن مدارك و اسناد نظم و ترتيبى ديده نمى‏شود، گاهى براى يك خطبه مداركى را نام مى‏برد ولى براى چندين خطبه يا نامه أسناد و مداركى ارائه نمى‏فرمايند.

3-  سبك و روش مشخصى در ارائه مدارك ندارند در نتيجه به منابع روائى گوناگون در عصر و زمان غير محدود اشاره مى‏كنند.

4-  براى اسناد و مدارك خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها، فصل جديدى باز نكرده‏اند كه پيداكردن اسناد و مدارك در اين شرح به وقت زيادى نيازمند است.

ششم كتاب تكملة المنهاج

(تكميل و تدوين شرح خوئى جلد 15-  20) نوشته: آية اللّه حسن زاده 1-  سبك و روش خاصى در انتخاب مدارك نهج البلاغه ندارند

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 19

و از تمام منابع روائى قرون گذشته استفاده كرده‏اند از البيان جاحظ گرفته تا بحار الانوار.

2-  در مقام جمع‏آورى همه مدارك نهج البلاغه نبوده‏اند.

3-  براى آوردن مدارك خطبه‏ها و... «بر خلاف علامه خوئى» فصل جديدى باز كرده‏اند كه محققان و پژوهشگران به آسانى مى‏توانند به آنها دسترسى پيدا نمايند.

4-  براى تطبيق و استخراج مدارك از كتب ابزارى استفاده نكرده‏اند در نتيجه به بسيارى از مدارك موجود اشاره نفرمودند.

هفتم كتاب نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه. نوشته: محمد باقر محمودى

1-  از همه منابع روائى و تاريخى استفاده كرده‏اند 2-  در مقام جمع‏آورى مدارك همه نهج البلاغه نبوده‏اند.

3-  براى كشف و تطبيق، از كتب ابزارى مانند المعجم المفهرس يا الكاشف استفاده نفرموده‏اند در نتيجه بسيارى از مدارك را بدست نياورده‏اند.

4-  اسناد و مدارك فراوان و گوناگونى را بعنوان مستدرك خطبه‏ها و نامه‏ها آورده‏اند اما شماره‏هاى آنها را بطور دقيق مشخص نفرموده‏اند «كه اين كار را خودمان با كمك المعجم المفهرس انجام داده و بسيارى از مدارك سخنان امام عليه السلام را شناسائى نموده‏ايم».

5-  اسناد و مدارك استخراج شده را به ترتيب شماره‏هاى نهج البلاغه تنظيم نفرموده‏اند از اين رو بدون كمك معجم المفهرس نهج البلاغه تطبيق و كشف آنها غير ممكن است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 20

هشتم مصادر نهج البلاغه. نوشته: عبد اللّه نعمت

1-  براى جمع‏آورى مدارك همه نهج البلاغه كار را شروع كردند و تا حدودى نيز موفق هم شدند گر چه براى بسيارى از سخنان امام عليه السلام نتوانستند مدارك لازمى ارائه نمايند.

2-  روش استخراج مدارك و اسناد ايشان محدود به عصر و قرن مشخصى نمى‏باشد و از تمام منابع روائى استفاده فرمودند 3-  قبل از ورود به بررسى و كشف و شناساندن مدارك نهج البلاغه در فصل اول كتاب، بطور گسترده و مشروح به اشكالات و شبهات پاسخ داده‏اند و سپس مدارك نهج البلاغه را بعنوان يك پاسخ عملى و عينى مطرح كرده‏اند.

4-  از كتب ابزارى، فهرست نامه‏ها و معجم نهج البلاغه اگر استفاده مى‏كردند مدارك فراوان ديگرى را نيز مى‏توانستند استخراج نمايند.

5-  بسيارى از مدارك را بدون نام مؤلف و صفحه و جلد آن ثبت كرده‏اند كه مشكلاتى را بهمراه خواهد داشت.

نهم مصادر نهج البلاغه و أسانيده نوشته عبد الزهراء حسينى

1-  با همتى بلند و بس والا به جمع‏آورى همه مدارك نهج البلاغه روى آوردند و انصافا از تمام نويسندگان اسناد و مدارك نهج البلاغه، گوى سبقت را ربودند و خوب هم موفق شدند كه كتاب ايشان از يك جامعيت و غناى لازمى برخوردار است و تنها براى تعداد كمى از خطبه‏ها (مانند خطبه 95 و 96 و 117 و 159 و 161 و 212 و 113) و بعضى از نامه‏ها (مثل نامه 58) و تعدادى از حكمت‏ها (مانند حكمت شماره‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 21

2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 61 و 247 و 329 و 355 و 428 و 436 و 437 و 464 و 474) نتوانستند مدارك لازمى استخراج نمايند.

2-  از همه منابع روائى استفاده كردند و روش انتخاب مدارك را به دوران قبل از سال 400 هجرى محدود نكرده‏اند.

3-  جايگاه دقيق خطبه‏ها و جايگاه فرازهاى مختلف آن را با ذكر مدارك مربوط به آن، مشخص فرموده‏اند اين كار را گذشتگان و دانشمندان معاصر انجام نداده بودند كه از امتيازات بسيار مهم و ارزشمند اين دانشمند محقق است يعنى در كشف و استخراج مدارك نيز اجتهاد كرده‏اند، ابتداء مدارك كلى يك خطبه را مى‏آورند، سپس هر يك از فرازهاى آن كه داراى مدارك ممتاز و مخصوص بخود مى‏باشد را جداگانه نوشته‏اند.

4-  با همه والائى و ارزشمند بودن كار جناب سيد عبد الزهراء حسينى متأسفانه در تطبيق و استخراج مدارك از كتب ابزارى استفاده نفرموده و بسيارى از مدارك موجود را نتوانستند شناسائى نمايند.

5-  با اين كه روش انتخاب مدارك را به عصر و زمان مشخصى محدود نكرده‏اند اما نمى‏دانيم كه چرا بسيارى از مدارك را نياورده‏اند و از آنها غفلت فرموده‏اند.

پس از بحث و بررسى كوتاه پيرامون كتب ارزشمندى كه در رابطه با اسناد و مدارك نهج البلاغه تدوين گرديده‏اند درمى‏يابيم كه هنوز اين راه بپايان نرسيده و بايد تحقيقات گسترده و همه جانبه‏اى آغاز شود زيرا:

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 22

اول-  كتب ارزشمند ياد شده از يك جامعيت ايده‏آلى برخوردار نيستند.

دوم-  كتب ارزشمند ياد شده روش تحقيق درستى را ارائه نكرده‏اند.

سوم-  همه نويسندگان كتب ياد شده در مقام جمع‏آورى همه مدارك نهج البلاغه نبودند.

چهارم-  كتب ارزشمند ياد شده را نمى‏شود به كلاس‏هاى تدريس برده از آنها استفاده نمود.

پنجم-  كتب ارزشمند ياد شده مفصل و قطور بوده و به زبان عربى تأليف شده‏اند كه قابل تدريس و بررسى كلاسيكى نمى‏باشند.

ششم-  در كتب ياد شده تاريخ وفات مؤلفان اسناد و مدارك مشخص نگرديده كه براى بررسى تطبيقى به استخراج سال تدوين كتب مدارك يا سال وفات نويسندگان آنها نيازمنديم.

4-  روش ما در كتاب حاضر «ويژگى‏ها»

1-  با اين هدف كه همه مدارك و اسناد نهج البلاغه را كشف و استخراج نمائيم كار جمع‏آورى مدارك را آغاز كرده‏ايم تا اين كتاب از جامعيت مطلوبى برخوردار شود.

2-  از همه منابع روائى استفاده كرده و در اين رابطه كشف و شناسائى مدارك و اسناد را بعللى كه توضيح خواهيم داد به عصر و زمان خاصى اختصاص نداده‏ايم.

3-  ترتيب شماره‏هاى خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها را بر اساس نهج البلاغه المعجم المفهرس كه با نسخه‏هاى زيادى تطبيق‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 23

شده، حفظ و رعايت كرديم.

4-  جهت رعايت اختصار و راه‏يابى اين كتاب به كلاس‏هاى درس، همه سخنان امام عليه السلام را نياورديم و تنها به قسمتى از اوائل خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها اكتفاء نموده‏ايم كه طبيعى است ويژگى كار سيد عبد الزهراء حسينى را نخواهد داشت.

5-  تلاش فراوان كرده‏ايم تا نام مؤلفان و شماره جلد و صفحه كتب منابع را بنويسيم و در اين رابطه از كتب لغت و فهرست نامه‏ها و دائرة المعارف‏ها و كتب گوناگون رجالى و شناسائى أعلام مانند: الاعلام، زركلى، الكنى و الالقاب شيخ عباس قمى، و الذريعة علامه تهرانى و اعيان الشيعة علامه أمينى و... استفاده‏هاى فراوان برديم.

6-  در اوائل خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها جدول 10 نسخه اصلى و معروف نهج البلاغه را بگونه مقايسه‏اى آورديم و تعداد زيادى از نسخه‏ها را (18 نسخه ديگر) با ده نسخه ياد شده تطبيق نموده‏ايم تا همه محققان در هر كشورى كه هستند و با در دست داشتن هر نسخه‏اى از نسخه‏هاى معروف نهج البلاغه بتوانند از اين كتاب استفاده نمايند.

7-  سبك و طريقه مونتاژ و صفحه‏بندى را بگونه‏اى تنظيم نموده‏ايم كه بشود مدارك جديدترى را در چاپهاى بعدى، در آن گنجاند و راه تحقيق در مدارك و اسناد را تداوم بخشيد.

8-  بسيار تلاش كرده‏ايم تا سال وفات نويسندگان منابع روائى و تاريخى را بياوريم و الحمد للّه با كتب رجالى موجود

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 24

موفق هم شده‏ايم، سپس در بالاى تمام صفحات كتاب، تاريخ تأليف نهج البلاغه و سال وفات سيد رضى (رحمه اللّه عليه) را نوشته‏ايم تا شاگردان كلاس و محققان و پژوهشگران آثار علوى بتوانند بررسى تطبيقى درستى را در كوتاه‏ترين وقت ممكن داشته باشند و عظمت و ارزش اين كتاب وحى گونه را بشناسند و بشناسانند.

9-  براى استخراج همه مدارك و اسناد نهج البلاغه سعى كرده‏ايم كه از كتب ابزارى استفاده نمائيم و بوسيله المعجم المفهرس منابع روائى را با نهج البلاغه تطبيق داده و مدارك لازم را كشف نمائيم.

10-  جهت رعايت اختصار و با توجه به دروس كلاسيك محدود مراكز فرهنگى، جايگاه اصلى خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها و برخى از كلمات و عبارات آنها را مشخص كرده‏ايم ولى جايگاه همه قسمت‏ها و فرازهاى سخنان امام را بطور جداگانه روشن نساخته و مدارك مخصوص به آن‏ها را نياورده‏ايم (اين كار يكى از ويژگيهاى مهم كتاب مصادر مدارك نهج البلاغه نوشته سيد عبد الزهراء حسينى است).

11-  تاكنون براى همه سخنان امام (عليه السّلام) در نهج البلاغه، مدارك و اسناد گوناگونى را شناسائى كرده‏ايم و در سير كار كشف مدارك و بكارگيرى سبك و روش‏هاى نوين متوجه شده‏ايم كه كارهاى فردى نمى‏تواند كامل و بدون عيب باشد كه براى جمع‏آورى مدارك ناچاريم مراحل زير را رعايت كنيم: الف-  بايد همه منابعى كه در بردارنده سخنان امام (عليه السّلام)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 25

مى‏باشند شناسائى كرد.

ب-  بايد از طريق معجم المفهرس نهج البلاغه و ديگر كتب ابزارى، متون روائى را دقيقا با نهج البلاغه تطبيق نمود.

ج-  بايد اين كار با بصورت گروهى و با امكانات نوين به انجام رساند  گر چه كار ما در اين كتاب بصورت گروهى انجام نگرفته است اما تنها با بكارگيرى كتب ابزارى و برخى از روش‏هاى نوين استخراج مدارك و اسناد، مى‏شود گفت، اسناد و مدارك موجود در اين كتاب دو برابر كل اسناد و مدارك كتب مصادرى است كه تا كنون تأليف گرديده‏اند.

12-  براى آشنائى هر چه بيشتر محققان و مراجعه كنندگان با نويسندگان و مؤلفان اسناد و مدارك نهج البلاغه اسامى كليه كتب و نويسندگان آن‏ها را بر اساس حروف تهجى با عنوان «كتاب شناسى» و «أعلام كتاب» آورده‏ايم.

5-  كيفيت كشف و شناسائى مدارك نهج البلاغه

اگر بپرسند با اين كه كار شما يك كار فردى بود چگونه مدارك و اسناد كتاب حاضر، مى‏تواند دو برابر كل مدارك و اسناد همه كتب مصادر نهج البلاغه باشد براى پاسخ دادن مناسب، توجه علاقمندان علوم علوى را به مراحل كشف و شناسائى مدارك نهج البلاغه جلب مى‏نمائيم.

اول-  كليه كتبى كه در رابطه با اسناد و مدارك نهج البلاغه تدوين شده بودند مورد شناسائى قرار گرفته و تمام مدارك موجود در

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 26

آنها را استخراج نموديم.

دوم مصادر و اسنادى را كه سيد رضى معرفى كرده بود به مدارك استخراج شده افزوديم.

سوم از ره‏آورد تحقيقات برخى از اساتيد بزرگوار حوزه نيز بهره‏مند شديم (در اينجا لازم مى‏دانم از زحمات و الطاف پدرانه حضرت آية اللّه حسن زاده آملى تشكر و قدردانى كنم زيرا نسخه‏هاى مختلف نهج البلاغه خود را در اختيار اين ناچيز قرار دادند تا از مدارك و اسناد موجود در آنها استفاده نمائيم) چهارم مدارك و اسنادى را كه در طول ساليان گذشته در مطالعات و تحقيقات پيرامون نهج البلاغه بدست آورديم.

پنجم استفاده از كتب ابزارى، فهرست‏نامه‏ها و معجم المفهرس برخى از منابع روائى و تاريخى مانند: 1-  المعجم المفهرس لاحاديث النبوى 2-  المعجم المفهرس اصول كافى 3-  فهرست الهادى براى اصول كافى 4-  معجم المفهرس صحيفه سجاديه 5-  معجم المفهرس نهج البلاغه 6-  كتاب نهاية: ابن أثير 7-  معجم المفهرس وسائل الشيعة 8-  فهرست موضوعى غرر الحكم (به اميد روزى كه با تلاش محققان درد آشنا براى تمام منابع روائى ما معجم‏هاى كامل و فهرست نامه‏هاى منظمى تدوين و تأليف گردد) ششم تطبيق ديگر منابع روائى با نهج البلاغه پس از شناسائى سخنان امام على (عليه السّلام) در منابع روائى‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 27

به كمك معجم المفهرس آنها را با نهج البلاغه تطبيق نموده و مدارك آنها را به اسناد و مدارك نهج البلاغه افزوديم.

در اين رابطه سخنان امام در بحار الانوار و وسائل الشيعة و غرر الحكم و... را كلمه به كلمه با نهج البلاغه تطبيق داده‏ايم.

و هم‏چنين ضرب المثل‏هاى كتاب (الامثال المستخرجة)  و سخنان امام (عليه السّلام) در 8 جلد كتاب (نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه)  را دقيقا با نهج البلاغه تطبيق داده و اسناد و مداركشان را جمع‏آورى نموده‏ايم.

سهفتم جمع‏آورى اسناد و مدارك كتبى كه در رابطه با مستدرك نهج البلاغه تأليف گرديده‏اند مانند مستدرك نهج البلاغه علامه محمودى و كاشف الغطاء (لازم به توضيح است كه پس از تطبيق و پيدا كردن مطالب نهج البلاغه در منابع ياد شده اسناد و مدارك آن دسته از رواياتى را كه با نهج البلاغه هماهنگ بوده‏اند مورد استشهاد قرار گرفته است).

هشتم-  جمع‏آورى و محاسبه اسناد و مدارك مشترك اعمال سليقه‏ها، و ذوق و هنر و خلاقيت محققان اسلامى، و پاسخ گوئى به نيازهاى ضرورى هر عصر و زمان، باعث شده است كه برخى از خطبه‏هاى امام (عليه السّلام) را تقطيع نموده و بصورت چند خطبه، يا يك خطبه و چند نامه، يا يك خطبه و چند كلمه قصار، آنهم جداگانه نقل نمايند كه در واقع يك خطبه بيشتر نمى‏باشند، در اين گونه موارد اسناد و مداركشان مشترك بوده و در پاورقى هر كدام بصورت جداگانه آمده است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 28

نهم-  چند نسخه خطى را جزو اسناد و مدارك نهج البلاغه بر شمرديم، مانند: الف-  نسخه خطى ابن مؤدب نوشته سال 499 هجرى ب-  نسخه خطى نوشته سال 421 هجرى كه در كتابخانه آية اللّه حسن‏زاده آملى موجود است.

ج-  نسخه خطى ابن راوندى نوشته سال 573 هجرى دهم تعقيب و جستجو در رابطه با آدرس‏هائى كه در منابع روائى بدست مى‏آورديم يكى ديگر از عوامل استخراج مدارك و أسناد نهج البلاغه مى‏باشد يعنى پس از آنكه خطبه‏اى از نهج البلاغه را مثلا در اصول كافى يا بحار الانوار پس از تطبيق بدست مى‏آورديم، تعقيب و جستجو را ادامه مى‏داديم كه آيا در اصول كافى يا شرح و پاورقى آن، مدارك و اسناد ديگرى شناسائى نشده است يازدهم برخى از فرهنگ‏هاى مهم جهان اسلام را با توجه به ارزش و اهميتى كه داشتند بعنوان مدارك و اسناد نهج البلاغه بحساب آورديم مانند: بحار الانوار مرحوم مجلسى و كنز العمال فاضل هندى و مستدرك وسائل الشيعة مرحوم نورى و وسائل الشيعة شيخ حر عاملى و... كتاب بحار الانوار از جنبه‏هاى گوناگون بايد بعنوان اسناد و مدارك نهج البلاغه مورد استفاده قرار گيرد زيرا: 1-  مرحوم مجلسى روات و محدثين روايات را آورده است كه در مرحله دوم براى مستند نويسى نقش تعيين كننده‏اى دارد.

2-  در بحار الانوار مدارك و اسناد روايات آمده است كه با تعقيب و جستجو در آدرس منابع روائى، مدارك فراوان ديگرى كشف خواهند شد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 29

3-  هرگاه مرحوم مجلسى روايتى را نقل مى‏كند اشباه و نظائر آن را در ديگر كتب روائى مى‏يابد و در كنار هم قرار مى‏دهد از اين رو مى‏توانيم مطالب و مباحث نهج البلاغه را با كمك بحار الانوار در ديگر متون روائى بررسى و ارزيابى نموده و نتايج فراوانى را بدست آوريم.

4-  نوعا در نقل روايات بحار الانوار، اختلاف نسخه‏ها نيز آمده است كه در نتيجه‏گيرى‏ها نقش مهمى دارد.

5-  مرحوم مجلسى تنها به نقل روايات بسنده نمى‏كند بلكه ابتداء لغات آن را شرح و ترجمه نموده آن گاه به تفسير و ارزيابى مى‏پردازد.

دوازدهم كتب و منابع روائى معاصرين سيد رضى و پس از آن را نيز جزو اسناد و مدارك نهج البلاغه دانستيم، گر چه در واقع، منابع روائى، تاريخى پس از سيد رضى نمى‏توانند بعنوان كتب مرجع و اسناد و مدارك نهج البلاغه مطرح شوند اما با توجه به سيستم زندگى بسته قرن 4 و 5 و بعد از آن، و اختلاف گوناگون در نقل روايات نهج البلاغه به اين نتيجه مى‏رسيم كه محققان و نويسندگان متون روائى، منابعى غير از منابع سيد رضى در اختيار داشته‏اند و از نهج البلاغه نقل نكرده يا اصلا نهج البلاغه را نديده بودند، دريغا كه آن همه از منابع و اسناد در حوادث ناگوار ايام از بين رفته و بدست ما نرسيده‏اند.

  فهرست صفحه بعد