6-  مشكلات كار جمع‏آورى أسناد و مدارك

مشكلات كار جمع آورى أسناد نهج البلاغه داراى جنبه‏هاى گوناگونى مى‏باشد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 30

برخى از آنها به مراجعه كنندگان و علاقمندان كتب مصادر مربوط مى‏شوند و بعضى ديگر به روش استخراج مدارك از منابع گوناگون روائى تعدادى از آنها پس از شروع كار جمع آورى اسناد، آرام آرام از سر راه برداشته شدند و مقدارى نيز براى هميشه باقى مى‏مانند، در اينجا به بعضى از آنها اشاره مى‏كنيم:

اول-  مشكلاتى كه به جمع آورى أسناد مربوط مى‏شود

1-  در بعضى از كتب و منابع روائى خطبه‏ها ناقص نقل شده و مدارك آن‏ها نيز نيامده است.

2-  برخى از نسخه‏هاى خطى و شروح قديمى نهج البلاغه و مستدرك‏ها داراى شماره‏هاى مسلسل نبوده و پيدا كردن آنها بسيار دشوار بود از اين رو ناچار شديم ابتداء همه آنها را شماره گذارى نموده سپس با كمك معجم المفهرس با نهج البلاغه تطبيق دهيم.

3-  آدرس‏هاى منابع روائى در بسيارى از موارد ناقص و شماره جلد و صفحه، مشخص نشده بود و بعضا مؤلف كتابهاى مورد استفاده نيز مجهول بوده‏اند.

4-  در برخى از موارد، خطبه‏ها يا نامه‏ها و حكمت‏هاى نهج البلاغه را از رسول گرامى اسلام يا سائر امامان (عليهم السّلام) نقل كرده‏اند كه اگر دقت‏هاى ضرورى اعمال نمى‏گرديد مورد شناسائى واقع نمى‏شد.

5-  با تغيير شماره‏هاى جلد و صفحات منابع روائى در چاپهاى مكرر، كار پيدا كردن مطلب مورد نظر را غير ممكن و محال مى‏نمود.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 31

6-  در دسترس نبودن بسيارى از كتب روائى خطى يكى ديگر از مشكلات أسف انگيز اين كار بود.

7-  اسناد و مداركى كه در كتب گوناگون مصادر نهج البلاغه گرد آمده بود اوضاع مضطرب كننده‏اى سداشت زيرا: يكى فقط اسم كتاب را آورده بود و شماره جلد و صفحه را ذكر نكرد.

و ديگرى اسم كتاب را با شماره صفحه نوشت اما شماره جلد را مشخص نفرمود.

آن يكى اسم كتاب را با شماره جلد آورد و از شماره صفحه آن غفلت نمود و اين ديگرى فقط نام مؤلف را آورد و از ديگر مزاياى آن چشم پوشيد مثلا، (رواه الصدوق) يا (رواه الكليني) و مشخص نفرمود كه اين بزرگواران در كدام كتابشان اين روايت را نقل كرده‏اند.

8-  بسيارى از منابع، فاقد فصل «كتاب‏شناسى» يا «أعلام كتاب» بوده كه در شناسائى و تطبيق، كار ما را بسيار مشكل كرده بود 9-  وجود نام‏هاى مشترك يا أسامى كتبى كه تشابه اسمى دارند، يكى ديگر از مشكلات كار جمع آورى اسناد و مدارك است مثلا، طبرى نام دو تن از دانشمندان گذشته مى‏باشد هر دو با لقب طبرى معروفند و نام هر دو محمد بن جرير است و كتاب هر دو تاريخ است و هر دو متوفاى سال 310 هجرى مى‏باشند، در نتيجه بسيارى از نويسندگان معجم‏ها و فهرست‏نامه‏ها دچار اشتباه گرديدند و كتب و مقالات هر يك را بديگرى نسبت مى‏دهند در صورتى‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 32

كه يكى از اين دو شيعه و ديگرى اهل سنت است  و تنها رمز شناسائى اين دو بزرگوار نام جد پدرى آنان است، مثلا كتاب المسترشد فى الامامه نوشته محمد بن جرير بن رستم طبرى متوفاى 310 هجرى بوده و كتاب تاريخ نوشته محمد بن جرير بن يزيد طبرى متوفاى 310 هجرى است.

10-  غرض‏ورزى‏ها و اعمال سليقه‏هاى شخصى در متن و عبارات خطبه‏هاى نهج البلاغه و ديگر متون روائى يكى از مشكلات بسيار مهم جمع آورى اسناد و شناسائى واقعيت متون روائى است مثلا صبحى صالح در نسخه خود، جمله (والامامة نظاما للامة) را به (والامانة نظاما للامة) تبديل نمود در نتيجه جمله دوم چون واقعيت ندارد در ديگر متون روائى بچشم نمى‏خورد و قابل تحقيق و بررسى نمى‏باشد.

دوم-  مشكلاتى كه مراجعه كنندگان كتب مصادر دارند

گر چه يكى از اهداف مهم ما آوردن نام كتاب با شماره‏هاى جلد و صفحه آن بود اما بعلل گوناگون اين هدف در همه أبعادش تحقق خارجى پيدا نمى‏كند زيرا: 1-  كتب روائى در چاپهاى گوناگون دچار تغيير و دگرگونى مى‏شوند.

2-  با تصحيح و مقدمه نويسى و نوشتن شرح حال مؤلفان منابع روائى، شماره جلد و صفحه را تغيير مى‏دهند.

از اين رو براى پيدا كردن مدارك و اسناد بايد شماره حديث و باب‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 33

مورد نظر و فصل مخصوص به آن روايت را مورد بررسى و شناسائى قرار دهيم و اگر مدرك يا سندى را پيدا نكرديم نبايد دچار يأس و نااميدى شده و جستجو و تحقيق را فراموش نمائيم.

7-  روش تحقيق در أسناد و مدارك نهج البلاغه

در دوران گذشته بررسى أسناد و مدارك نهج البلاغه به افراد خاصى تعلق داشته و در حوزه‏هاى مشخصى مطرح بوده است و عموم مردم و طبقات مختلف فرهنگى به اين گونه ارزيابى و پژوهش‏ها توجهى نداشتند، چون نهج البلاغه در عينيت جوامع غفلت زده و استعمارى راه نيافته بود و مدرك جرم نيز بحساب مى‏آمد، اما پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران به رهبرى امام خمينى (روحى له الفداء) كه نهج البلاغه به مراكز دانشگاهى، فرهنگى، راه يافته و محققان و عاشقان زيادى را مجذوب ساخته است، بررسى اسناد و مدارك آن همانند ديگر دروس نهج البلاغه ضرورت پيدا كرده است تا با روش صحيح تحقيق و بررسى در پيرامون مدارك نهج البلاغه، عملا به بسيارى از اشكالات پاسخ داده شود و اصالت و سلامت نهج البلاغه را همگان بشناسند و بشناسانند  در اين قسمت به برخى از روش‏هاى تحقيق در اسناد و مدارك نهج البلاغه اشاره مى‏كنيم  

روش اول-  بررسى تطبيقى و مقايسه‏اى

در بررسى تطبيقى و مقايسه‏اى، سال تدوين و تأليف نهج البلاغه را

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 34

با سال تدوين مدارك و اسناد يا سال وفات نويسندگان آنها مقايسه مى‏كنيم كه در اين مقايسه عظمت و ارزش و اصالت و قدمت سخنان امام (عليه السّلام) و كار ارزنده سيد رضى بر همگان ثابت مى‏گردد، براى تحقيق روش اول ناچاريم مراحل زير را رعايت كنيم: 1-  استخراج و كشف اسناد و مدارك نهج البلاغه 2-  استخراج و كشف سال تدوين مدارك نهج البلاغه يا سال وفات نويسندگان آنها.

3-  مقايسه و نتيجه گيرى (مقايسه سال وفات نويسندگان مدارك و اسناد با سال تدوين نهج البلاغه و سال وفات سيد رضى) وقتى يك محقق يا ديگر تشنگان علوم علوى در اين مقايسه متوجه شوند كه 100 يا 250 سال قبل از تولد سيد رضى مباحث نهج البلاغه در كتب و منابع روائى آن روزگاران نوشته شده و مورد استفاده جامعه اسلامى بود و يا مردم آن زمان 400 خطبه از خطبه‏هاى نهج البلاغه را حفظ كرده بودند، بى‏تابانه به اصالت و ارزش‏هاى والاى اين كتاب اعتراف مى‏كند و در برابر هر گونه شبهات مغرضانه قدرت پاسخگوئى دارد.

اما متأسفانه در گذشته با گوناگونى و چند جلدى بودن كتب مصادر و نوشته شدن آنها به زبان عربى و عدم استخراج سال تدوين مدارك و اسناد و يا سال وفات نويسندگان آنها، اساتيد دروس نهج البلاغه و يا شاگردان كلاس به اين سادگى‏ها نمى‏توانستند به (بررسى تطبيقى) و (مقايسه‏اى) موفق گردند.

از اين رو براى تحقق يافتن اين روش در كلاس‏هاى درس چند نكته را در اين كتاب رعايت كرديم.

الف-  در تمام سر صفحه‏هاى كتاب، سال تدوين نهج البلاغه‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 35

(400 هجرى) و سال وفات سيد رضى (406 هجرى) را چاپ كرده‏ايم.

ب-  پس از استخراج مدارك و اسناد سال وفات نويسندگان آنها را در كنار نام كتاب و شماره جلد و صفحه آورديم.

ج-  و كار مقايسه را به استادان بزرگوار و محصلان تلاشگر تشنه حقيقت واگذار نموده‏ايم.

روش دوم طبقه‏بندى مدارك و اسناد نهج البلاغه

چون از صدور سخنان امام على عليه السّلام تا كنون حدود 14 قرن مى‏گذرد، براى طبقه‏بندى مدارك و اسناد بايد مراحل زير را رعايت نمود: اول-  تقسيم 14 قرن گذشته به دوران‏هاى مهم و سرنوشت ساز مانند: الف-  طبقه اول. مدارك و اسناد مربوط به دوران زندگى امام عليه السّلام ب-  طبقه دوم. مدارك و اسناد مربوط به دوران زندگى شاگردان و اصحاب امام عليه السّلام.

ج-  طبقه سوم. مدارك و اسناد مربوط به عصر امامان شيعه (عليه السّلام) د-  طبقه چهارم. مدارك و اسناد مربوط به دوران قبل از سيد رضى ه-  طبقه پنجم. مدارك و اسناد مربوط به معاصرين سيد رضى و-  طبقه ششم. مدارك و اسناد مربوط به دوران پس از وفات سيد رضى دوم استخراج و كشف مدارك و اسناد نهج البلاغه (همراه با سال تدوين يا سال وفات نويسندگان آنها)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 36

سوم تقسيم اسناد و مدارك بدست آمده در رابطه با 6 دوره مهم و سرنوشت ساز ياد شده.

با بكار گيرى اين روش در رابطه با اسناد و مدارك خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها، نتايج فراوانى بدست مى‏آيد زيرا متوجه مى‏شويم كه: كدام خطبه در كدام دوران‏هاى ياد شده نقل گرديده و كدام خطبه امتياز ياد شده را ندارد.

اسناد و مدارك كدام نامه بهمه دوره‏هاى ششگانه تعلق دارد و كدام يك ندارد.

كدام يك از حكمت‏هاى نهج البلاغه همه امتيازات دوره‏هاى ششگانه را دارد و ديگرى ندارد

روش سوم بررسى امتيازات و ويژگيهاى مدارك و اسناد نهج البلاغه

با بررسى امتيازات و ويژگيهاى مهم و برجسته أسناد و مدارك، بيشتر مى‏توانيم به ارزش و عظمت نهج البلاغه آشنا گرديم و اصالت و اعتبار آن را بشناسيم براى استفاده از روش سوم عمليات زير ضرورى است: اول-  آشنائى با كليه كتب مدارك و اسناد و منابعى كه در بردارنده اسناد و مدارك نهج البلاغه مى‏باشند.

دوم-  كشف و شناسائى و جمع‏آورى تمام مدارك نهج البلاغه.

سوم-  استخراج امتيازات و ويژگيهاى مدارك و اسناد نهج البلاغه (پس از كشف و شناسائى مدارك نهج البلاغه، كار مطالعه و بررسى و استخراج امتيازات آنها آغاز مى‏شود).

چهارم-  بررسى تطبيقى امتيازات بدست آمده با مدارك و اسناد هر يك از خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏هاى موجود در نهج البلاغه‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 37

در نتيجه ويژگى‏ها و امتيازات و ارزش سندى هر يك از سخنان امام عليه السّلام مشخص مى‏گردد تا پژوهندگان و محققان بتوانند به نتيجه‏گيريهاى اساسى نائل آيند.

در اينجا اشاره به برخى از امتيازات ضرورت دارد از قبيل: 1-  كثرت راوى. و ويژگى «وحدت در نقل» يعنى بسيارى از دانشمندان در طول روزگاران گذشته يك خطبه يا يك نامه‏اى را بهمان شكل موجودش نقل كرده باشند كه يكى از امتيازات بسيار بزرگ است 2-  كثرت راوى با كمى اختلاف در نقل: همان گونه كه وحدت در نقل، يكى از امتيازات مهم است، كثرت راوى با كمى اختلاف در نقل نيز از امتيازات بزرگ بشمار مى‏آيد زيرا وقتى بسيارى از دانشمندان خطبه‏اى يا مفهوم و مضمون آن را با كمى اختلاف نقل كنند اين حقيقت به اثبات مى‏رسد كه منابع گوناگونى در اختيار داشتند و كثرت منابع نيز يكى ديگر از امتيازات برجسته متون روائى است.

3-  تعدد و كثرت منابع: (خطبه‏اى در بسيارى از منابع روائى تدوين شده در سالهاى قبل از تولد سيد رضى يافت شود) 4-  نقل اصحاب و شاگردان امام على «عليه السّلام» چه بصورت تدوين كتابى مستقل و يا نقل سخنان پراكنده.

5-  نقل امامان معصوم (عليهم السّلام) 6-  نقل اصحاب و شاگردان امامان معصوم (عليهم السّلام) 7-  نقل بسيارى از دانشمندان اهل سنت‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 38

         بهتر آن باشد كه سر دلبران            گفته آيد در حديث ديگران

8-  وجود نسخه‏هاى خطى نهج البلاغه مربوط به عصر سيد رضى يا قبل از آن، محمد بن اسحق مى‏گويد: در خزانه محمد بن حسين معروف به ابن ابى بصرة، نسخه‏هاى خطى و مدارك فراوان از الواح و پوست‏ها را پيدا كردند كه بسيار ارزشمند بود كه از آن ميان قرآنى را بخط خالد بن هياج از ياران امام على (عليه السّلام) و يادداشت‏هائى بخط امام حسن و امام حسين (عليهما السّلام) و برخى از عهدنامه مالك اشتر بخط امير المؤمنين (عليه السّلام) را بدست آوردند 9-  نقل دانشمندان قبل از سيد رضى: الف-  سيد عبد الزهراء حسينى در كتاب مصادر نهج البلاغه 22 نوع كتاب را نام مى‏برد كه در بردارنده مباحث نهج البلاغه بودند و همه آنها به دوران قبل از تدوين نهج البلاغه مربوط مى‏شوند.

ب-  و ابن خشاب در رابطه با خطبه سوم نهج البلاغه مى‏گويد: بخدا قسم من اين خطبه را در كتابهائى ديدم كه 300 سال پيش از تولد سيد رضى تأليف گرديده‏اند  10-  نقل دانشمندان معاصر سيد رضى 11-  نقل أساتيد و آموزگاران سيد رضى مانند شيخ مفيد و... 12-  وحدت در نقل، بين دانشمندان شيعه و اهل سنت 13-  نقل دانشمندانى كه پس از وفات سيد رضى مى‏زيسته‏اند و از نهج البلاغه روايت نكرده‏اند و منابع ديگرى در اختيار داشتند

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 39

(براى اطلاعات بيشتر بايد مقالات شماره 3 و 4 و 5 و 6 و 7 و 9 كتاب شناخت نهج البلاغه مطالعه و مورد توجه قرار گيرد)

8-  روش تدريس مدارك و اسناد نهج البلاغه

پس از آشنائى با روش‏هاى تحقيق در مدارك نهج البلاغه حال بايد به سبك و شيوه‏هاى تدريس آن توجه نمود، و اسلوب‏ها و متدهاى نوين را بكار گرفته و روش‏هاى تحقيق را لباس عمل پوشاند.

براى تدريس اسناد و مدارك نهج البلاغه، و راه‏يابى صحيح آن به كلاس دانشگاهها و ديگر مراكز فرهنگى، ابتدا بايد به دروس مقدماتى آن توجه كامل نمائيم تا پس از كسب اطلاعات لازم پيرامون مدارك و اسناد، به ارزيابى آنها بپردازند، كه در اين قسمت به برخى از آنها  اشاره مى‏كنيم: درس اول سيرى در أسناد و مدارك نهج البلاغه (ص 63-  80) در اين درس با مباحث زير آشنا مى‏شويم.

1-  مشكلاتى كه بر سر راه تدوين نهج البلاغه وجود داشت 2-  ارزش و اعتبار نهج البلاغه 3-  سيرى كوتاه در اسناد و مدارك نهج البلاغه 4-  دوره‏هاى ششگانه سرنوشت‏ساز در امت اسلامى (طبقه‏بندى 14 قرن گذشته اسلام) درس دوم ويژگيهاى اسناد و مدارك نهج البلاغه (ص 82-  92) در درس دوم با مطالب مفيدى آشنا مى‏گرديم مانند: 1-  سبقت زمانى سخنان امام عليه السّلام 2-  علم رجال و شرائط راوى‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 40

3-  استمرار نظارت امامان معصوم عليهم السّلام 4-  تداوم سلامت و اصالت نهج البلاغه 5-  استمرار و تسلسل نقل راويان نهج البلاغه 6-  معيارهاى حديث شناسى 7-  و ديگر ويژگى‏ها درس سوم علل سلامت و اصالت نهج البلاغه (ص 109-  120) در اين درس مباحث زير مطرح مى‏گردد: 1-  اصالت دادن بقرآن كريم در تفكر تشيع 2-  الگو بودن روايات رسول گرامى اسلام (ص) 3-  توجه به حفظ و كتابت و نقل روايات 4-  علم رجال و شرائط راوى 5-  تفسير و تبيين و نظارت امامان معصوم عليهم السّلام 6-  وجود علوم ابزارى 7-  ويژگى‏ها و جاذبه‏هاى اعجاز گونه نهج البلاغه درس چهارم آشنائى با ويژگيهاى اسناد و مدارك نهج البلاغه به (روش سوم تحقيق) و اسامى كتب مصادر در پايان همين كتاب مراجعه شود.

درس پنجم آشنائى با أعلام (نويسندگان كتب أسناد و مدارك نهج البلاغه) به فصل «أعلام كتاب» در پايان همين كتاب مراجعه شود درس ششم آشنائى با كتب مصادر نهج البلاغه (به مقاله 10 كتاب شناخت نهج البلاغه مراجعه شود) درس هفتم آشنائى با روش كار نويسندگان نهج البلاغه (به فصل نقد روش نويسندگان «نقد و بررسى روشها»

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 41

مراجعه شود) درس هشتم آشنائى با ضرورت جمع آورى اسناد و مدارك نهج البلاغه (و كاربرد آن در رابطه با پاسخ به اشكالات) درس نهم آشنائى با روش‏هاى تحقيق در مدارك و اسناد نهج البلاغه مانند: روش بررسى تطبيقى و مقايسه‏اى روش طبقه‏بندى روش بررسى امتيازات و ويژگيهاى مدارك درس دهم آشنائى با امتيازات و ويژگيهاى مدارك نهج البلاغه پس از آموزش لازم دروس ياد شده، حال مى‏توانيم در مرحله دوم، وارد بررسى اسناد و مدارك نهج البلاغه شده و استفاده‏هاى لازم را برده باشيم.

9-  خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏هاى مشترك

بسيارى از خطبه‏ها و نامه‏ها و كلمات حكمت‏آميز امام (عليه السّلام) كه در نهج البلاغه بطور جداگانه آورده شده‏اند و شماره مخصوص بخود دارند در برخى از منابع روائى بصورت يك خطبه طولانى نقل گرديده و يك مجموعه بهم پيوسته‏اى را تشكيل داده‏اند در نتيجه أسناد و مداركشان مشترك مى‏باشد مانند:

اول-  خطبه‏هائى كه با برخى از نامه‏ها و حكمت‏ها مشترك مى‏باشند

خطبه 1 با خطبه 179،، 16 با حكمت 188 خطبه 4 با حكمت 184،، 17 با خطبه 103،، 10 با حكمت 22 و 137،، 20 با حكمت 157

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 42

،، 21 با خطبه 167،، 22 با خطبه 137 و 173،، 23 با خطبه غريب كلامه 8،، 25 با خطبه 27 و 123 و حكمت 45 خطبه 26 با كتاب 62،، 27 با خطبه 97 و 173 و 186 و 148 و حكمت 391 خطبه 28 با خطبه 42،، 39 با نامه 35،، 40 با حكمت 198،، 44 با خطبه 181،، 50 با خطبه 105،، 54 با خطبه 229 و 170 و 137 خطبه 57 با خطبه 154 و حكمت 113 و 191 و 182 و 387 و 471 و 349 و 108 و 217 و 475 و 34 و نامه 31 خطبه 62 با نامه 26،، 64 با خطبه 86،، 97 با خطبه 27،، 142 با،، 126،، 105 با خطبه 158،، 137 با خطبه 173 و 170 و 229 و 22 خطبه 149 با خطبه 230 و كتاب 23 خطبه 145 با حكمت 387 و 191 و 173 و 371 و 113 و 68 و 340 و 349 و خطبه 57 خطبه 152 با خطبه 153،، 153 با حكمت 273،، 154 با حكمت 371 و 30،، 156 با حكمت 31 و 266 و 374،، 217 ب خطبه 172 و 218 خطبه 193 با حكمت 31

دوم-  نامه‏ها

نامه 22 با نامه 66،، 23 با خطبه 149،، 31 با خطبه 57 و حكمت 34 و 57 و 108 و 113 و 191 و 182 و 387 و 471 و 349 و 217 و 475 نامه 35 با خطبه 39،، 62 با خطبه 26

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 43

،، 68 با حكمت 199 سوم-  حكمت‏ها حكمت 1 با حكمت 349 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 7 حكمت 15 با حكمت 459،، 16 با حكمت 467،، 18 با حكمت 262،، 22 با حكمت 389،، 39 با حكمت 279،، 31 با حكمت 131 و 413 و 30 و 266 حكمت 33 با حكمت 67،، 42 با،، 43 و 130 و 322 و 44 حكمت 57 با حكمت 475 و 68 و 108 و 113 و 141 و 173 و 216 و 371 و 349 حكمت 54 با حكمت 133،، 79 با،، 80،، 91 با،، 312 و 197 حكمت 90 با حكمت 377،، 89 با،، 423،، 97 با،، 237 حكمت 99 با حكمت 413 و 414 حكمت 100 با حكمت 142 و 140 و 129 و 191 حكمت 116 با حكمت 260،، 117 با حكمت 469 و 127 حكمت 113 با حكمت 54،، 119 با كتاب 68،، 122 با حكمت 123،، 138 با،، 221،، 139 با،، 144،، 131 با،، 130،، 148 با حكمت 149 و 392 حكمت 159 با حكمت 162 و 360،، 172 با حكمت 438،، 185 با،، 322،، 182 با،، 471،، 291 با،، 99،، 240 با،، 327،، 252 با،، 368،، 278 با حكمت 297 و 444

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 44

حكمت 273 با خطبه 153 حكمت 388 با حكمت 390،، 379 با،، 431،، 348 با،، 477،، 371 با حكمت 68 و 108 113 و 141 و 173 و 216 و 57 و 217 و 221 و 340 و 349 و 475 و 378 و 396

10 شناسائى نسخه‏هاى گوناگون نهج البلاغه

همراه با ترتيب شماره‏هاى خطبه‏ها و نامه‏ها و حكمت‏ها، شماره‏هاى 10 نسخه نهج البلاغه را آورديم مانند 1-  نسخه المعجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه 2-  نسخه ملا فتح اللّه 3-  نسخه ابن ابى الحديد 4-  نسخه شيخ محمد عبده 5-  نسخه كمال الدين ميثم بحرانى 6-  نسخه فيض الاسلام 7-  نسخه ملا صالح قزوينى 8-  نسخه ميرزا حبيب اللّه خوئى 9-  نسخه محمد جواد مغنية 10-  نسخه صبحى الصالح و تعدادى از نسخه‏هاى ديگر نهج البلاغه، با بعضى از 10 نسخه ياد شده تطابق دارند.

اول-  نسخه‏هائى كه بر اساس نسخه فيض الاسلام مى‏باشند

11-  ترجمه نهج البلاغه سيد عبد المطلب شيرازى 12-  ترجمه نهج البلاغه: محمد مقيمى 13-  ترجمه نهج البلاغه: محمد على انصارى‏

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 45

14-  نهج البلاغه منظوم: محمد على انصارى 15-  ترجمه نهج البلاغه: احمد مدرس وحيد 16-  ترجمه نهج البلاغه منظوم: عباس ايران‏دوست

دوم-  نسخه‏هائى كه با نسخه معجم المفهرس هماهنگ مى‏باشند

17-  شرح نهج البلاغه: سيد محمد شيرازى 18-  شرح نهج البلاغه: آية اللّه محمد تقى جعفرى 19-  ترجمه نهج البلاغه: سپهر خراسانى 20-  ترجمه نهج البلاغه: اسد اللّه مبشرى 21-  نسخه خطى سال 421 كه در بنياد نهج البلاغه موجود است 22-  نسخه خطى نوشته ابن مؤدب سال 499 هجرى 23-  نسخه خطى قطب راوندى نوشته سال 573 هجرى 24-  ترجمه نهج البلاغه: محمد جواد شريعت 25- ،،،، قسمت قصار الحكم: اوليائى 26- ،،،، مصطفى زمانى با نسخه عبده يكى است 27-  ترجمه نهج البلاغه: فريدون سالكى با نسخه عبده يكى است 28-  ترجمه نهج البلاغه: اوليائي قسمت خطبه‏ها با فى ظلال تطابق دارد.

تذكرات ضرورى

فصل دوم اسناد و مدارك خطبه‏هاى نهج البلاغه