| قبل | فهرست | بعد |
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 28
به هر حال تسليم شورا شدم
به هر كار پيرو شدم دم به دم
در اين انجمن غير تقوى و دين
مراعات هر چيز مىشد يقين
هم از دوستىها و نيرنگها
ز رسوايى و خويشى و ننگها
نشسته به كار خلافت سه روز
كه شد قرعه بر سومين كينهتوز
بدانسان كه در كشتزارى شتر
كند از علف پهلوى خويش پر
بيانباشته سينه از كين من
مخالف به رفتار و آئين من
عموزادههايش در ايام او
در اين فرصت از رتبه و نام او
برآورده دست خطا ز آستين
غنيمت شمردند روزى چنين
بدينسان به جايى رساندند كار
كه تاريك و آشفته شد روزگار
چنان گشت فرجام آن ماجرا
كه آن پير پر كينه خونين قبا
به خاك اندر آمد تن پر گناه
به مويى سپيد و به رويى سياه
مرا نيز تاب خلافت نبود
قوايم به شدت بفرسوده بود
به گردم چو پروانه بر گرد شمع
شدندى چنان بال كفتار جمع
ز انبوه مردم تنم در فشار
كه شد هر دو پهلوى من بيقرار
بترسيدم از آنكه در زير پا
به نوباوگان رسول خدا
رسد صدمه و لطمه از آن فشار
ز احمد مرا آن دو بد يادگار
نمودم لباس شبانى به بر
بر اين گله كز گرگ ديده خطر
بر اين گله هستم كنون پاس و يار
شبان و پرستار هم غمگسار
گذشته دو روزى بر اين انجمن
كه جمعى ز بيعت گذاران من
ز پيمان خود روى بر تافتند
همه بيعتم خوار بگذاشتند
به پشت شتر، زوجه مصطفى
نشاندند آرايش فتنه را
به بصره چو جنگ جمل ساختند
در اين فتنه بسيار سر باختند
دگر باره جمعى تبهكار دون
كه عثمان شد از كيد آنان زبون
پى كين عثمان بپا خاستند
همى جنگ صفين بياراستند
بجايى رساندند آن ناكسان
كه ناچار در ساحل «نهروان»
بسى اهل قرآن ز ياران من
صميمىترين دوستداران من
ز دين رفته بيرون پى كارزار
بدست برادر شدى خوار و زار
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 29
نفهميده بودند اينان مگر
به قرآن كه فرموده خود دادگر
ستمكاره دون دنيا پرست
به روز جزا از عقوبت نرست
چرا خوانده بودند اين ماجرا
ببندد هوى و هوس ديده را
به يزدان گر اندوه امت نبود
كه هر دم بجان رنج من مىفزود
عنان چنين مركبى خيره سر
به پشتش در انداختم زودتر
خلافت هم اينك نهادم ز دست
سپردم به مردان دنيا پرست
كه دانند دهر آيدم در نظر
ز مردار ناچيزتر پستتر
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 30
«قمت بالأمر حين فشلوا» براى يارى اسلام قيام كردم، هنگامى كه مسلمانان ضعيف بودند. اين خطابه را امير المؤمنين در روزهاى نخست خلافت خود با حضور هزاران نفر از سربازان سپاه اسلام و بزرگان عرب و گروهى بىشمار از مردم مدينه در مسجد پيغمبر (ص) ايستاده و در حالتى كه بر شمشير خود تكيه داده بود، ايراد فرمود:
همى ديد چشم من از دير باز
چنين فتنه از روزگار دراز
كه امواج اين فتنه از دور دست
بدان سهمگينى روان گشته است
به موجى گران كايد از دوردست
به كشتى شكسته نشايد نشست
به كشتى يقين داشتم روى آب
كه فردا برآيد يكى انقلاب
بدين گفته كامروز گويم به راه
خداوند و وجدان من بد گواه
كسى كز گذشت زمان داشت پند
به دنيا ز لغزش نبيند گزند
كسى كاو كند عبرت از روزگار
به دنيا نگردد به لغزش دچار
ببينيد كشور در آشفتگيست
همه ساحت ملك در تيرگيست
چنان شد پريشان و آشفته كار
كه شد دوره جاهلى آشكار
همه مال و ناموس خلق جهان
بيفتاده در دست غارتگران
همان كس كه پيش از من اين دستگاه
بدو بود و كشور همى برد راه
ز قانون اسلام بيگانه بود
به هر گوشه، دست تعدى گشود
هماكنون كه از آتش انقلاب
بشد كاخ پر كينه عثمان خراب
به خاك سيه سر كشيده نزار
از او مانده بدعت همى يادگار
به ناچار از آن بدعت ناصواب
همى دود برخيزد و التهاب
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 31
به يزدان چنان نقشه عدل و داد
كنم رسم با كوشش و اجتهاد
كه دينارى از مال مستضعفان
نسازم رها در كف اين و آن
پشيزى ز اموال درماندگان
اگر رفته باشد صداق زنان
بدست عدالت همى باز پس
گرفته نينديشم از هيچكس
قباله به امضاى ظلم استوار
به نزد على هيچ نايد به كار
آيا آشنايان راه و داد
ببينم كه جويند با عدل و داد
ز دست عدالت چو غوغا كنى
تو بيداد را چون تماشا كنى
ترا شربت عدل شد ناگوار
شرنگ ستم چو كنى اختيار
پس اى بندگان خداى جهان
چه در آشكار و چه اندر نهان
هميشه به هر كار باشيد پاك
ز يزدان دادار با ترس و باك
كه بدكاره باشد به هر دو سرا
به فرجام بيداد خود مبتلا
نبخشى تو چون بندگان خدا
به بخشايش حق نگردى سزا
بجز عدل و داد از على (ع) انتظار
تو اى بنده حق، توقع مدار
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 32
«لكم علىّ من الحقّ مثل الّذى لى عليكم» فرمانروا را بر ملت امتيازى نيست در يكى از روزهاى جنگ صفين هنگامى كه امير المؤمنين (ع) سپاه خود را به منظور حمله عمومى به صف كرده و با دقت يگانهاى آن را سان ديده بود، اين خطابه را در برابر دويست هزار چشم كه از زير كله خودهاى آهنين مانند شرارههاى آتشين شعله مىزد و برق غرور و اميد از آنها مىدرخشيد، ايراد فرمود:
بود حق، گران واژهاى ارجمند
به نزديك اهل خرد دلپسند
كه هر چند تلخ است در ابتدا
دلارام و شيرين شود انتها
حق از كائناتست گستردهتر
به نزديك آزادگان سربهسر
ولى پيش ناپاك كوتهنظر
ز سوراخ سوزن بود تنگتر
بود حق در انديشه، آب زلال
ولى سخت ايفا شود لا محال
خداوند بخشنده بىقرين
چو بنياد كرد آسمان و زمين
ميان خود و خلق بر يك قرار
مساوات و حق را نمود استوار
عبادت، اطاعت شد از بندگان
به پاداش بخشيد يزدان جنان
سپس بين مخلوق بر اين قرار
بفرمود تا گشت حق استوار
دگر بين افراد با پيشوا
دو حق را نمود است فرمانروا
بدين هر دو حق گر در افتد خلل
به پا شد ز بنيان اساس ملل
در افتد جهان در بن پرتگاه
شود روز اقوام عالم، سياه
رعيت برابر شدستى به شاه
بدين هر دو حق همچو خلق و اله
حقوقى است بر گردن پيشوا
ز ملت كه بايد نمايد ادا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 33
نخستين كه در داد كوشد به جان
ز احوال مظلوم جويد نشان
ز ظالم بدان سان كشد انتقام
كه مظلوم بر حق رسد بالتمام
دگر آنكه خود با رعيت، مدام
مساوى بود بر اساس نظام
دگر ره حقوقى است از پيشوا
كه بايد رعيت نمايد ادا
به اجراى احكام سلطان به جان
بكوشند از هر جهت مردمان
پسنديده باشد چو كردار او
سزد خلق، جويند تيمار او
قوانين حق هست چون رهبرش
به جان، خلق گردند فرمانبرش
دگر آنكه بر تودههاى عوام
نصيحت نمايند خاصان، مدام
دگر با جوانان پر جوش و توش
كه در سينه دارند دل پرخروش
به اندرز سر سوى راه آورند
دل و جان به فرمان شاه آورند
كلامى كه برخيزد از پاك جان
ز تيغست برّندهتر بىگمان
سخن در دل از تيز نافذتر است
كه ارشاد، كار سخت گستر است
كند بنده گر شكر حق بىشمار
نشايد كه گويد يكى از هزار
به تقوى شود رهنمون شخص شاه
كه پرهيزكاريست حكم اله
سپاس خداوند را كرده است
كه مردم به حق آشنا كرده است
تعجب مداريد از اين كه شاه
ز اندرز ملّت بيايد به راه
چه بسيار اشخاص كم قدر و جاه
ز انديشه آورده قومى به راه
همان حكمرانان گردن فراز
نباشند ز اندر ز كس بىنياز
و گر پيشوا از ره جور و آز
كند دست سوى رعيت دراز
رعيت بدين كرده با پيشوا
به پستى گرايد كند اقتدا
قوى پنجگان سوى بيچارگان
بيازند دست ستم بىگمان
همه كشور از ظلم ويران شود
رعيت ز بيداد بىجان شود
در اين حال از هر طرف دشمنان
پى كين و بيداد، بسته ميان
ز هر سو به كشور هجوم آورند
حيات چنين كشورى بشكرند
چنين ملك، ويران سراسر شود
به ويرانه بومى برابر شود
همى حكم يزدان رود از ميان
همه نسل فاسد شود بىگمان
فرو مايه بر تخت گيرد قرار
شود ملك ويرانه از نابكار
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 34
در اين حال فرماندهاى رزمخواه
خروشان و جوشان ز قلب سپاه
على (ع) را ندا داد، كاى دادگر
به خدمت ببستيم يكسر كمر
بخنديد مولا و ز او شاد شد
روانش ز بند غم آزاد شد
چنين داد پاسخ بدان نامور
كه بر حكم حق، بسته دارم كمر
به نزديك من، خصلتى در جهان
چنان چاپلوسى ندارد زيان
تملّق ز مردان برازنده نيست
قبولش ز فرمانده زيبنده نيست
شما را زمانى بد آموختند
همه ريشه مردمى سوختند
پذيرفتم اين گفته را از سپاه
چو دانم نداريد زين ره گناه
نخواهم ز سرباز، مدح و ثنا
سزاوار باشد ثنا بر خدا
همه بندگانيم بر درگهش
بزرگ اوست، مردان عالم، كهش
همه خلق با قدرتش ناتوان
عليم است و بخشنده و مهربان
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 35
«ما ينتفع بهذا امرائكم» فرمانروايان شما در اين كار (تعظيم و احترام بيش از حد) سود نمىبرند. امير المؤمنين سپاه عراق را بسوى شام بسيج كرده بود و دهقانان شهر زيباى «انبار» بر ساحل رود «فرات» به آيين ايران قديم صف بسته بودند، تا مركب همايون امير المؤمنين (ع) را همچون شاهنشهان ايران استقبال كنند. چون موكب حضرت رسيد، آنان پيش دويدند. على (ع) را- كه از سربازان ديگر امتيازى نداشت- با هلهله و شادباش استقبال نمودند. آن پيشواى آزاده با سخنى مهرآميز از رفتار ايرانيان نسبت به خود انتقاد فرمود.
چه پاكيزه جان پاكدل مردميد
ز مهر و وفا سينه پر آذريد
ولى من نخواهم چو شاهان ثنا
چو باشم برابر همى با شما
دگر آنكه باشم پرستارتان
به هر كار و هر جايگه يارتان
به مهر و صفا سوى من آمديد
بر آئين ايران پذيره شديد
ولى من كه سرباز اين لشكرم
بدين حد ستايش نه اندر خورم
نه راضى شوم كاندر اين آفتاب
كه مىگيرد از آدمى توش و تاب
به ره مانده تا من در آيم ز راه
بدين كار راضى نباشد اله
بدانيد هر يك ز آزادگان
بدين ننگ هرگز نبندد ميان
پرستش سزاوار اللّه شد
نيايش كجا در خور شاه شد
كجا شهر ياران ايران زمين
كه بودند جوياى تخت و نگين
در آن روزگارى كه بر اسب ناز
نشستند و جمعى ز راه نياز
پياده به دنبالشان تاختند
سر از پاى درمانده نشناختند
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 36
نكردند باور كه اين تخت عاج
زر و سيم و فيروزه و ساو و باج
به بيداد از كف برون مىشود
كه كاخ ستم واژگون مىشود
دگر كشور از جور ويران شود
ستمگر ز بيداد بيجان شود
كسى كو پرستنده باشد ز شاه
نشايد كه هرگز پرستد اله
چنين ملتى خام، چون گوسفند
به دنبال چوپان خود مىدوند
شبان نيز مغرور گردد به راه
غرورش كشاند سوى پرتگاه
چنين گله آخر پريشان شود
به بيهوده در كام گرگان شود
حيات و شرافت رود از ميان
شود هر دو از دستشان رايگان
شما را از اين كار دشوار و سخت
كه زشت است از مردم نيكبخت
چه سودى بود غير خشم خدا
خرد، كى چنين كار دارد روا
به دنيا پرستيد اگر شهريار
به دوزخ شمار است فردا قرار
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 37
انّ شرّ النّاس عند اللّه امام جائر» بدترين مردم نزد خدا پيشواى ستمكار است در آن موقع كه مسلمانان از ستم «عثمان» به جان آمده و كارد به استخوانشان رسيده بود، گروهى مردم از امير المؤمنين (ع) درخواست كرده بودند، كه در باره اوضاع پريشان كشور با خليفه وقت ملاقاتى كند، شايد با ملت رفتار بهترى شود و از عاقبت ناخوشايندى كه دم به دم نزديكتر مىشود، جلوگيرى گردد. اين خطابه را حضرت «على (ع)» در حضور «عثمان» و چند نفر از درباريانش ايراد فرمود:
ندانم شروع سخن از كجا
كنم وز چه آگاه سازم ترا
كه توضيح واضح بسى مشگل است
چو ناگفته مقصود ما حاصل است
همه مردم از ظلم بىجان شدند
ز رنج فلاكت پريشان شدند
چنان كار بيداد شد بىحساب
كه ملت ندارند آرام و خواب
تو هستى بر اين جمله آگاهتر
ندانم چه گويم در اين رهگذر
كه اصحاب پيغمبر پاكدين
به حكم تو رفتند از اين سرزمين
تو هر روز بر مردم پارسا
ستمهاى بسيار دادى روا
بزرگان كشور به زندان درند
ز شلاق بيداد خون مىخورند
زن و كودك از عاملينت تمام
به رنجند و در تيره بختى مدام
دگر عاملان تو در مصر و شام
گرفتند اموال مردم تمام
خراسان و بصره است خود اين چنين
به سختى دچارند مردان دين
بدين شيوه گر طى كنى چند گام
پراكنده گردند امت تمام
شود پاره شيرازه مرز و بوم
شود حاصل كار بسيار شوم
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 38
تو نزديكتر بودى از آن دو پير
به پيغمبر از چيست اين دارو گير
رسول خدا بر تو داماد بود
نشايد كه راه تو بيداد بود
چه شد كز همه چشم پوشيدهاى
ز حكم خداوند پيچيدهاى
تعاليم دين خدا آشكار
بود نيز اسلام از آن استوار
درخشنده احكام چون آفتاب
بود، از مفاهيم آن سر متاب
كنون مشعل عدل را بيدرنگ
چو پيشينيان سختگيرى به چنگ
به ره باش همپاى پيشينيان
چو آنان خلافت به پايان رسان
امامت به خلق خدا مشگل است
دقيق ار بود مدّعا حاصل است
اگر عاملينت به هر جا كه هست
بر آزار مردم گشايند دست
نخستين به پاى تو باشد گناه
چو آزار گر هست مأمور شاه
بفرمود پيغمبر پاكدين
كه بر جان پاكش هزار آفرين
ستمكاره شاهان به روز جزا
چو آيند در دادگاه خدا
به رخسارهاى زشت و بس ترسناك
برآرند آن روز سر از مغاك
از آن قوم بىمايه چاپلوس
كه استاد بودند در پاى بوس
در اطراف آنان نباشد كسى
عذاب خداوند باشد بسى
عذابى كه گردد، بر او جاودان
ترا گويم اى پير اينك بدان
به پيرى رسيدى، نباشى جوان
بهاران عمر تو شد در خزان
يك امروز و فردا كه هستى بپا
سزاوار هرگز نباشد ترا
كه اين ملك، تسليم مروان كنى
ترا هر چه او گفت فرمان كنى
به ناموس و اموال مردم رواست
كه مردان و قومش كنون پادشاست
ز روزى ترا گويم اى پيرمرد
كه امت بر آرد ز جان تو گرد
چو فردا قيامت شود آشكار
تو باشى در آن عرصه ناچيز و خوار
ز خون تو با مردم مستمند
كفن رنگ كرده در آيى نژند
در انديشه رفتى در اين ماجرا
چه گويى، تو روز جزا با خدا
بدين كرده آخر تو را مىكشند
كه درمانده از سيرهات مردمند
از اين قتل، اسلام ببيند زيان
خطر دارد اين كار بر مؤمنان
كه خون تو سيلاب بر پا كند
برادر كشيها تقاضا كند
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 39
بسى كشته گردد جوان بىگناه
عرب را نشاند به روز سياه
چنان دان كه هر فتنه گردد به پا
گناهان آن را تو بينى جزا
چو كانون آن شورش از خوان تست
به هر حال، امت پريشان تست
در اينجا به مهلت ندارى نياز
دگر شهرها را به مهلت بساز
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 40
«فاحميت له حديدة» آهنپارهاى براى او (عقيل) سرخ كردم روزى عقيل حكايت آهن تفتيده را در مجلس معاويه شرح داده بود، با اين كه حضار آن انجمن از دشمنان ديرين و كينهتوز امير المؤمنين (ع) بودند، به طورى اين داستان در آنها اثر بخشيد كه چشمان همه لبريز از اشك گرديد. در پايان سخن، معاويه چنين گفت: «ديگر ما در روزگار، فرزندى مانند على (ع) پرورش نخواهد داد» اكنون اين داستان را از متن بيان آن بزرگوار كه در نهج البلاغه درج شده است، از نظر خوانندگان گرامى مىگذرانيم.
على (ع) را به لذات دنيا چه كار
چو او هست بر داد و دين دوستدار
رضايم بستر كنم خاك و خار
همه شب كنم صبح در بىقرار
رضايم كه دستم ببندند تنگ
تنم را كشانند بر خاك و سنگ
ولى هيچ موقع نباشم رضا
كه از من، دلى خسته ماند به جا
كه ديدار يزدان به روز جزا
به وجدان آلوده كى شد سزا
على را بود بيم روز جزا
شود دامن آلوده نزد خدا
من و ظلم، حاشا على (ع) و ستم
على (ع) از ستمكار گردد دژم
به خاك اندر آييم چون زود و دير
چو برخاستى را برآيد صغير
به ديدار يزدان گشاييم چشم
چگونه ببينيم او را بخشم
براى چه در كاخ سازم مقرّ
و يا خشت آنرا كنم سيم و زر
عقيل آن برادر كه بىديده بود
پريشان و از فاقه رنجيده بود
بيامد به نزديك من، تنگدست
كه دستش بگيرم به چيزى كه هست
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 41
همه كودكانش به دنبال او
پريشانتر از جمله احوال او
نه دينار بودش نه بار و بنه
همه خسته از فاقه و گرسنه
چو يك صاع گندم براى خوراك
طلب كرد آشفته و بيمناك
چو سهمش ادا گشته بد بيشتر
نبودش حقوقى از اين رهگذر
ز جان ناله مىكرد آن تيره بخت
همى كودكانش خروشيده سخت
به پاسخ نگفتم چو او را جواب
گمان كرد اكنون شود كامياب
يكى پاره آهن به آتش درون
نهادم چو گرديد همرنگ خون
چو اين دفعه تكرار خواهش نمود
به دينار و گندم سفارش نمود
همان آهن تفته جاى درم
به دستش نهادم همى لاجرم
چنان نعره برداشت از درد جان
كه گفتم بر آمد ز جسمش روان
چنان اشترانى كه قربان كنند
همى نعره از در جان مىزنند
بگفتم كه مادر بگيرد عزا
به مرگ تو چونى در اين ماجرا
تو زين آهن تفته پيچيدهاى
كه بازيچهاش مىكند بندهاى
چگونه على (ع) مىشود بردبار
به دوزخ، كش افروخت پروردگار
تو از جسم رنجيده نالى نزار
من از درد وجدان چه سازم بكار
شبى نيز يك مرد دنياپرست
مرا شد به ديدار حلوا به دست
گمان برد آن ناكس بىحيا
كه با رشوه شايد فريبد مرا
بدو گفتم : اين را گذارم چه نام
تصدّق، زكاتست بر ما حرام
چنين گفت كاين هديهاى كمبهاست
كه تقديمى من براى شماست
بدو گفتم: اى مرد ديوانهاى
و يا از خرد دور و بيگانهاى
اگر دولت دهر را رايگان
على را ببخشند اندر زمان
كه يك پوست جو ز مورى دژم
ستاند على (ع) كى رساند ستم
على را به لذات ناپايدار
چه حاجت على را به دنيا چكار
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 42
«الذّليل عندى عزيز و القوىّ عندى ضعيف حتّى...» بينوايان در نظر ما عزيزند و نيرومندان ستمگر، ضعيف تا... پس از استوارى خلافت امير المؤمنين (ع) گروهى از كارگزاران دولت، در دربار پيشين سابقه خدمت داشته و همچنان در شغل خود پابرجا بودند، از دقت بسيار و احتياط پيشواى خود به تنگ آمده، خواستند رفته رفته اوضاع گذشته را تجديد كنند. در اين هنگام حضرت على (ع) با چهره خشمگين در حالتى كه پيراهنى پشمينه پوشيده بود و بند شمشير و كمر از ليف خرما داشت، بر منبر آمده اين خطابه را ايراد فرمود:
نشستم بعزلتگه انزوا
از اين پيش بىهمدم و بىصدا
نوايم ز هر ناله بىسوزتر
بسى اندك و كوته و بىاثر
گرفتند در دست ديگر كسان
همان حق كه مخصوص من بود آن
تواناست بخشنده دادگر
خداى جهان حاكم بحر و برّ
ز هر سو بر آشفت ناگه جهان
سيه گشت روز ستمكارگان
جهان گشت بر نابكاران دژم
خلافت رها شد ز دست ستم
در آن حال و آن روزگار درشت
گرفتم زمام خلافت به مشت
ز بيداد جمعى پريشان بدند
ستمديده و زار و گريان بدند
بگويم شما را هم اينك به راز
كه بر داد، ما راست چندان نياز
كه من وامدار ستمديدهام
ز بيداد دامن بپيچيدهام
ز من خواهد اسلام اين مدّعا
بر امت كنم داد فرمانروا
دريغا كه جمعى در اين راستا
از اين شيوه، باشند خود نارضا
مرا نيست بيمى در اين رهگذر
كه باشد چنين رنجشى بىاثر
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 43
برنجد ستمكار از من چه باك
كه دندان درنده به در مغاك
دل مستمندان به جاى آورم
ستمكاره را زير پاى آورم
ز من عدهاى شكوه سر دادهاند
كه نامردمانى تنگ مايهاند
غضبناك از وضع حاضر شدند
از اين داد رنجيده خاطر شدند
بدانيد در نزد من بينوا
بزرگ و عزيز است بىانتها
ولى صاحب كاخ و گنج و گهر
كه حق يتيمان خونين جگر
بود در كف آز او بىدليل
به نزديك ما هست خوار و ذليل
در اين حال برخاست مولا دلير
غريوى بر آورد چون نرّه شير
ندانم چه برديد اينجا گمان
على را كه بود اوّل مؤمنان
كسى كو به پيغمبر راستين
به هر جا همى بود يار و معين
مرامش همى زير پاى آورد
ز قرآن خلافش به جاى آورد
به يزدان كه تا صبح روز جزا
كه با يك كفن باشم آنجا به پا
كه مديون قرآن و پيغمبرم
وز آن بيعت پاك خود نگذرم
دگر آنكه شمشير من هر زمان
بود آخته بر ستمكارگان
به ذات خداوند يكتا قسم
به حىّ بزرگ و توانا قسم
حسين و حسن، گر ز راه ستم
بنا حق ربايند گر يك درم
و يا آنكه آزار بيجا كنند
به ناحق دلى از كسى بشكنند
به تيغى كه كشتم بسى مشركين
ادب مىكنم اين دو را همچنين
گلوبند درّى امانت گرفت
رقيه ز اموال مردم، شگفت
چو آگاه گشتم از اين ماجرا
گرفتم، فرستادم آن را بجا
به فرزند رافع كه بد گنج دار
چنين گفتم اى مرد با اعتبار
اگر صحبت عاريت در ميان
نمىبود، بد واى بر حالتان
من از دختر هاشمى دست راست
بريدم چو اين كارها نابجاست
ترا نيز در كنج زندان به بند
چو دزدان ببستم به خسم كمند
كنون اى بزرگان اين سرزمين
سپهدار و مردان با فرّ و دين
اگر مرد راهيد اينست راه
و گر نه نخواهم سر پر گناه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 44
«دعونى و التمسوا غيرى» ديگرى را بجاى من انتخاب كنيد. در تقسيم بيت المال، اشراف قريش بر خلاف خواستهشان، خود را با ديگران برابر ديدند و بر آشفتند. امير المؤمنين (ع) بدين مورد اشاره فرمود: 1
شما را به ياد است آن روزگار
كه گشتيد بر بيعتم بىقرار
چنان اشترانى كه در آبگاه
برآيند لب تشنه، شام و پگاه
بيفتاد از دوش جمعى عبا
جدا گشت نعلينهاتان ز پا
چه آشوب و غوغا در انداختيد
به صد آرزو سوى من تاختيد
نرفتند بيمارها از برم
به بيعت مگر دستشان بفشرم
زنان نيز بودند و دوشيزگان
كه كردند بيعت مرا همچنان
گرفتيد بر دستها كودكان
كه باشند در بيعتم بىگمان
نخستين كه بر جانبم تاختيد
به بيعت سر از پاى نشناختيد
نكردم در اين شور و غوغا نگاه
خدايست بر آنچه گفتم گواه
خلافت نمىخواستم بر شما
كه دانستم انجام اين ماجرا
گذشت زمان برده است از ميان
ره و رسم پيغمبر مهربان
اگر ديگرى بر شما شد امير
من او را شدم رهنما و وزير
و گر در كف من بماند زمام
ز اعيان نگيرم دگر احترام
كه اينان به دوران جور و ستم
نمو كرده گشتند از آن محتشم
بدانسان كه بخشنده دادگر
به افراد و آحاد دارد نظر
همان گونه در نزد من بالتمام
همانند و يكسان بود خاص و عام
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 45
نبوديد بر بيعتم ناگزير
اگر ياد داريد برنا و پير
پس از شور پيران پرهيزكار
به من رأى دادند خرد و كبار
خليفه شدم بعد از اين ناگزير
كنون بر نتابم رخ از دار و گير
رها كى كنم عدل و انصاف را
دهم برترى جمع اشراف را
ز مال خدا آنچه نزد من است
كه در دست گنجور اين ميهن است
به انصاف بايد ميان همه
شود بخش يكسان و بىواهمه
كسى كو مرامش جز از اين بود
سزاوار دشنام و نفرين بود
خداوند قادر به روز جزا
از او باز پرسى كند ابتدا
به گردش نباشد دگر چاپلوس
رها گردد از مدحت و پاى بوس
شما اى گرانمايه ياران من
به راه خدا دوستداران من
در اجراى حق، پشتوان منيد
در اين رهگذر همزبان منيد
گريزان نباشيد از راه حق
گراميست هر جا هواخواه حق
در اين خانهاى كو بود اجتماع
بود امر يزدان در اينجا مطاع
من اكنون در اينجا نه هستم امام
در اجراى حق مىكنم اهتمام
در اجراى احكام حقّ ناگزير
به تقسيم اموال حقّ سختگير
هر آن كس بپيچد ز حكم خدا
سزد آنكه گم گردد از جمع ما
كس امر معروف بر او رواست
كه خود گشته شايسته در راه راست
هر آن كس كه رفتار او منكر است
كجا نهى منكر از او درخور است
خداوند بخشنده رهنما
ندانسته بيداد بر كس روا
به هر بنده بسيار بخشش كند
به نعمت و را آزمايش كند
كه اين امتحانيست طاقت شكن
از افراد و آحاد و از مرد و زن
به قرآن چنين گفته يزدان پاك
خرد هست زين گفته انديشناك
به ايمان كنيم از همه امتحان
ز ديروز و امروز و آيندگان
درخت عدالت كنون خرم است
نهالى چنين سبز و پر بر، كم است
شناسيد و شكرش بجا آوريد
تأسى به راه خدا آوريد
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 46
«ويحك إنّى لست كأنت» پيشوايان را وظايفى ويژه است. «علاء بن زياد حارثى» از اشراف عراق و مردى ثروتمند و توانگر بود. به علاوه در ارتش امير المؤمنين (ع) به سپاهيان فرمان مىداد. در آن هنگام كه اين افسر رشيد به مناسبت مجروح شدن در جنگ، در بستر بيمارى بود، روزى امير المؤمنين (ع) با گروهى از بزرگان كوفه، براى عيادت در خانه او گام نهادند. كاخى با شكوه و مجلل مشاهده فرمود كه مكان وسيعى را اشغال كرده و اتاقهاى زيبا و با سليقه داشت. در آن روز پيشواى عظيم الشأن اسلام به سردار بيمارش
چنين گفت:
چه زيبا و عالى بود اين بنا
چه كاخيست پر جذبه و با صفا
فضايى دل انگيز و جان پرور است
حياتش به قصر شهان همسر است
كمالش شود در جهان بىنظير
گرسنه در اينجا اگر گشت سير
يتيمان درمانده در اين سرا
چه خوبست گردند حاجت روا
قشنگ است و زيبا و بس دلربا
اگر خواجه باشد به ياد خدا
توانگر كند بذل بر مستمند
زر و سيم بىكبر و بىنيشخند
چه زيباست اين كاخ مهمانسرا
چو خويش تهيدست يابد غذا
خصوصا از آن آبرودار ريش
كه رخ سرخ دارد به سيلى ز خويش
نكردست دست تكدى دراز
به طبع غنى بسته دستان آز
چه خوبست ثروت كه با دوستان
شود صرف در راه بيچارگان
چنين دوست دارم كه قلب شما
چو اين كاخ زيبا بود با صفا
بود كاخ وجدانتان استوار
چو اين كاخ زيباييش پايدار
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 47
چه خوبست از بهر روز جزا
چنين كاخ زيبا بسازى بنا
كه در آن سرا نيز كاخى منيع
كنى دست و پا با مقامى رفيع
بناى چنان كاخ آسان بود
گر اين كاخ جاى يتيمان بود
و گر بشنوى پند از اين رهگذر
ببخشد خدا كاخ از اين خوبتر
و گر پايه كاخ را با ستم
گذارى از اين ظلم گردى دژم
در استخر آن، جاى آب زلال
زند موج خوناب دل لا محال
و گر لاى هر خشت زرد و سپيد
نهان كرده باشى هزاران اميد
چنين كاخ اينجا جهنّم بود
كه از آه دل جاى ماتم بود
كند آه مظلوم اين كاخ، دود
بسوزد ستمكار بسيار زود
كه فرياد وجدان چنين كاخ سنگ
كند بر ستمكاره چون گور تنگ
كه فرياد بيچاره زين رهگذر
كند كاخ بيداد زير و زبر
هلا اى ستمكار پنهان به كاخ
بود كاخ بيداد، چون ديو لاخ
نشستن در اين كاخ بيداد و زور
ترا هست چونان كه خسبى به گور
كه آزاده دامن به ظلم و ستم
كى آلوده سازد بىبيش و كم
كه كاخ ستم بدتر از گور تنگ
درون شكم كرده آتش ز ننگ
شما را همى آه درماندگان
بسوزد در اين كاخ جسم و روان
ولى ديو شهوت، لبش را به خون
كند رنگ و بر جانتان رهنمون
كشيدست وجدانتان را به بند
زند هر زمان سويتان نيشخند
به مولا چنين گفت اينجا علا
ز كار برادر كه بد پارسا
كه عاصم به تقليد مولاست ريش
بريدست از هستى و قوم و خويش
ز دنيا گذشتست در رنج و بيم
به تقليد مولا بپوشد گليم
چنين بود عاصم در اين جمع، پاك
چنين گفت مولا بدو خشمناك
ستمكارهاى عاصم اكنون تو هم
كه بر خويشتن كردى اى دون ستم
و گر آنكه باشد ترا خاندان
نباشند از جور تو بر كران
كه جويند از دسترنج تو بهر
چه ريزى تو در جام امّيد، زهر
به تشخيص زهدى تو در اشتباه
ز تقوا مدانيد اين رسم و راه
كسى كو به كوشايى بازوان
به چنگ آورد لقمهاى پاك، نان
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــص 48
كند صرف با مردم ناتوان
ز لذّات دنيا شود كامران
به نزد خداوند باشد عزيز
بزرگ و گراميست در رستخيز
به قرآن بفرموده خود، دادگر
كه هستند خود بندگان بهرهور
به رزقى كه كردم بر ايشان حلال
به هر پايه زيبنده باشد به حال
و گر من به كم كردهام اكتفا
به ديگر كسان نيست اين سان روا
نه آخر به امت منم پيشوا
نباشد به كس جاى چون و چرا
وظيفت چنين است از بهر من
كه در زندگانى بدين انجمن
به افراد بيچاره، همسر شوم
به سختى به آنها برابر شوم
كه پرسد خداوند در رستخيز
مرا از رعاياى بيچاره نيز
گرسنه به ياد آورم هر زمان
از آنان كه هستند بىقوت و نان
از آن بر تن خويش پوشم گليم
كه ياد آورم از برهنه يتيم
وسيع است اين كشور بيكران
بسى بينوا يافت گردد در آن
شبى سر ببالش نهم شاد و سير
گرسنه بخوابد به كنجى فقير
خدايم بپرسد به روز جزا
در اين امر، سستى ندانم روا
چو داند در اكناف كشور، فقير
گرسنه بخوابد به بستر امير
كند صبر و كمتر شود بيقرار
ز رنج و ز سختى نبيند فشار
چو باشد على هم چو او گرسنه
ندارد دگر رنج زاد و بنه
به گيتى چنان شاه هرگز مباد
كه بيچارگان را ندارد به ياد
كسى كو بر اين گلّه باشد شبان
بود در همه حال غمخوار آن
ولى بر شما نيست اين ماجرا
كه داريد بر خويش، سختى روا
كنون رو سوى خانهاى نيكمرد
دگر گرد زهد و رياضت مگرد
بنوش و بنوشان ز رزق حلال
بپرس از فقيران درمانده حال