| صفحه قبل | فهرست | صفحه بعد |
ب- «الإرشاد»: «فرأيت الصبر على هاتى أحجى، فصبرت و في العين قذى و في الحلق شجى. أرى تراثي نهبا، إلى أن حضره أجله، فادلى بها إلى عمر. فيا عجبا بينا هو يستقيلها في حياته اذ عقدها لآخر بعد وفاته، لشدّ ما تشطّرا ضرعيها:
شتّان ما يومي على كورها
و يوم حيّان أخي جابر
[4] ما جاء في مصادر أخرى مثل هذه الفقرة: الف- «علل الشرائع»: «فصيّرها في حوزة خشناء: يخشن مسّها و يغلظ كلمها، و يكثر العثار فيها و الاعتذار منها، فصاحبها كراكب الصعبة، إن عنف بها حزن، و إن أسلس بها غسق، فمني الناس بتلّون و اعتراض و بلوا، و هو مع هن و هن، فصبرت على طول المدة و شدة المحنة. حتّى إذا مضى لسبيله جعلها في جماعة زعم أني منهم. فيا للّه و للشورى».
ب- «الإرشاد»: «فصيّرها و اللّه في حوزة خشناء: يجفو مسّها و يغلظ كلمها، صاحبها كراكب الصعبة، إن أشنق لها خرم، و إن أسلس لها عسف، يكثر فيها العثار و يقل منها الاعتذار، فمني الناس- لعمر اللّه- بخبط و شماس و تلوّن و اعتراض، إلى أن حضرته الوفاة فجعلها شورى بين جماعة زعم أنّي أحدهم. فيا للّه و للشورى».
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 145
[1] ترجمه رواياتى كه در منابع ديگر، در برابر بخش فوق، نقل شده است: الف- شيخ صدوق در كتاب «علل الشرائع» مىگويد: 12- محمّد بن على ماجيلويه، از عمويش محمد بن ابى القاسم، و او از احمد بن ابى عبد اللّه برقى، و او از پدرش، از ابن أبي عمير، از قول ابان بن عثمان، از قول ابان بن تغلب، از عكرمه، و او از قول ابن عباس براى ما حديث كرد كه ابن عبّاس گفت: در نزد امير المؤمنين على بن ابى طالب (ع) از خلافت سخن به ميان آوردم، و آن حضرت گفت: (كلمات مورد اختلاف اين روايت با روايت نهج البلاغه، براى اهل تحقيق روشن است و نيازى به ترجمه ندارد).
ب- شيخ مفيد در كتاب «ارشاد» خود مىگويد: گروهى از اهل حديث از راههاى مختلف، همگى از ابن عبّاس روايت كردهاند كه گفت: در رحبه كوفه در خدمت امير المؤمنين عليه السلام بودم، خلافت و كسانى را كه پيش از وى بدين مقام رسيدند، يادآورى كردم، نفس عميقى كشيد و گفت:... [2] آنچه از اين بخش از خطبه در منابع ديگر نقل شده، در روايت شيخ صدوق و شيخ مفيد، اختلافى مشاهده نمىشود. [3] در اين بخش نيز، اختلاف مهمّى در ميان روايات شيخ صدوق و شيخ مفيد، عليهما الرحمة، با متن نهج البلاغه به چشم نمىخورد، جز اين كه در روايت نخست، به جاى لفظ فلان، اخى عدى، يعنى آن شخص كه از قبيله عدى است، آمده و در روايت دوّم، به صراحت از عمر نام برده است. در روايت نخست تمثّل به شعر را ندارد و در روايت دوّم آن را پس از پايان بخش نقل كرده است. [4] اعتراض هم به معنى عيبجويى است و هم به معنى عرض پيمايى، با اين معنى يعنى مردم در آن روزگار به جاى حركت در طول جادّه و پيمودن مسير بر طبق برنامه خدا و رسول، به پيمودن عرض جادّه و منحرف شدن به مسايل جنبى و فرعى مشغول شدند. (مترجم) در اين بخش از خطبه، اگر چه اختلافاتى در تعابير و اصطلاحات ميان روايت نهج البلاغه و روايت دو منبع ديگر وجود دارد، ليكن همان مفاهيم و مقاصد را مىرساند. [5] در اين بخش از خطبه نيز، با روايات منابع ديگر، اختلافاتى، جز در تعبير و الفاظ مترادف، و كم و زيادى برخى از جملات و تصحيف پارهاى از كلمات، مشاهده نمىشود كه اينها نيز ناشى از حافظه حافظان حديث يا نقص خطوط و رسم كلمات از اعراب و نقطه و مانند اينها مىباشد.
[6] در اين بخش نيز اختلاف در روايات، منحصر به همان اختلاف در كلمات و تعابير و تصحيف است. اختلاف ديگر در تعبير امير المؤمنين در باره سه گروه مخالف است، همه نسخهها، گروه اول را «ناكث» به معنى پيمان شكن، ضبط كردهاند، و همه شارحان نيز اتفاق نظر دارند كه اشاره آن حضرت به ياران جمل (طلحه و زبير) است كه پس از دوبار بيعت، سرانجام همان گونه كه امام پيش بينى مىكرد و بدانان تذكّر داده بود (ن. ك. به: امام على بن ابى طالب، عبد الفتّاح عبد المقصود، ترجمه ويراستار، ج 2) پيمان شكستند و با او به جنگ برخاستند، در باره گروه مارق (منحرفان از اسلام در نتيجه زياده روى در تقدس و از سطحىنگرى) نيز اختلافى در نسخهها و در تطبيق آن با خوارج نيست، ليكن در باره گروه سوم كه متن نهج البلاغههاى چاپى آن را با تعبير «قسط» ياد كرده است، در برخى از روايات، و در بيشتر يا همه نسخ خطّى نهج البلاغه، به صورت «فسق»، و در روايتى (ابن جوزى) هر دو آمده است: «فسقت شر ذمة و... قسط قوم» كه با اين روايت چهار گروه دسته بندى شدهاند. اغلب شارحان مصداق اين وصف را معاويه و ياران اموى يا اموى گراهايش مىدانند.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 146
[5] ما روي في مصادر أخرى مثل هذه الفقرة: الف- «علل الشرائع»: «متى اعترض الريب فيّ مع الأوّل منهم، حتى صرت أقرن إلى هذه النظائر فمال رجل لضغنه و أصغى آخر لصهره، و قام ثالث القوم نافجا حضنيه بين نثيله و معتلفه، و قام معه بنو أبيه يخضمون مال اللّه خضم الإبل نبت الربيع، حتى اجهز عليه عمله و كبت به مطيّته».
ب- «الإرشاد»: «متى اعترض الريب فيّ مع الأولين منهم حتى صرت الآن اقرن بهذه النظائر. لكنّي أسففت إذ أسفّوا و طرت إذ طاروا، صبرا على طول المحنة و انقضاء المدّة. فمال رجل لضغنه و صغى آخر لصهره مع هن و هن. إلى أن قام ثالث القوم نافجا حضنيه بين نثيله و معتلفه و أسرع معه بنو أبيه يخضمون مال اللّه خضم الإبل نبتة الربيع إلى أن ثوت به بطنته و أجهز عليه عمله». [6] ما نقل في مصادر أخرى مثل هذه الفقرة: الف- «علل الشرائع»: «فما راعني إلّا و الناس إلي كعرف الضبع، قد انثالوا عليّ من كل جانب، حتى لقد وطىء الحسنان، و شق عطفاي. حتّى إذا نهضت بالأمر نكثت طائفة و فسقت أخرى و مرق آخرون، كانهم لم يسمعوا اللّه تبارك و تعالى يقول: تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ بلى و اللّه لقد سمعوها و وعوها، لكنّهم احلولت الدنيا في اعينهم، و راقهم زبرجها».
ب- «الإرشاد»: «فما راعني من النّاس إلّا و هم رسل إلي كعرف الضبع يسألونني أن أبايعهم، و انثالوا علي حتى لقد وطىء الحسنان و شق عطفاي. فلما نهضت بالأمر نكثت طائفة و مرقت أخرى و قسط آخرون، كانّهم لم يسمعوا اللّه تعالى يقول تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ بلى و اللّه لقد سمعوها و وعوها و لكن حليت دنياهم في اعينهم و راقهم زبرجها».
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 148
[7] ما نقل في مصادر أخرى مثل هذه الفقرة: الف- «علل الشرائع»: «أما و الذي فلق الحبّة و برأ النسمة: لو لا حضور الحاضر و قيام الحجّة بوجود الناصر، و ما أخذ اللّه على العلماء ألّا يقروا على كظة ظالم و لا سغب مظلوم، لألقيت حبلها على غاربها و لسقيت آخرها بكأس أولها، و لألفيتم دنياكم هذه عندي أزهد من عفطة عنز».
ب- «الإرشاد»: «أما و الّذى فلق الحبّة و برأ النسمة: لولا حضور الحاضر و لزوم الحجّة بوجود الناصر، و ما أخذ اللّه على اولياء الأمر ألا يقروا على كظة ظالم و لا سغب مظلوم، لألقيت حبلها على غاربها و لسقيت آخرها بكاس اولها، و لألفوا دنياهم أزهد عندي من عفطة عنز». [8] ما جاء في مصادر أخرى مثل هذه الفقرة.
الف- «علل الشرائع»: قال: و ناوله رجل من أهل السواد كتابا، فقطع كلامه و تناول الكتاب، فقلت يا أمير المؤمنين لو اطردت مقالتك إلى حيث بلغت. فقال: «هيهات، هيهات يا بن عبّاس، تلك شقشقة هدرت ثمّ قرّت». قال ابن عبّاس: فما أسفت على كلام قط كأسفي على كلام أمير المؤمنين عليه السّلام اذ لم يبلغ به حيث أراد».
قال مصنّف هذا الكتاب: سألت الحسن بن عبد اللّه بن سعيد العسكري عن تفسير هذا الخبر ففسره لي... ب- «الإرشاد»: قال: فقام إليه رجل من أهل السواد فناوله كتابا فقطع كلامه. قال ابن عبّاس: فما أسفت على شيء و لا تفجعت كتفجعي على ما فاتني من كلام أمير المؤمنين عليه السّلام. فلمّا فرغ من قراءة الكتاب، قلت يا امير المؤمنين لو اطردت مقالتك من حيث انتهيت إليها. فقال: «هيهات، هيهات كانت شقشقة هدرت ثمّ قرّت». [9] هذا ما جاء من هذا الكلام في نهج البلاغة و في ثلاثة مصادر أخرى كالشيخ الصّدوق و الشيخ المفيد و سبط ابن الجوزي. و اضاف الشيخ الصّدوق، في «علل الشرائع»، بعد نقل الخطبة، في الحديث الثالث عشر، سندا آخر لهذه الخطبة و هو: «13- و حدّثنا بهذا الحديث: محمّد بن ابراهيم بن إسحاق الطالقاني، رحمه اللّه، قال: حدّثنا عبد العزيز بن يحيى الجلّودي، قال: حدّثنا أبو عبد اللّه أحمد بن عمّار بن خالد، قال: حدّثنا يحيى بن عبد الحميد الحماني، قال: حدّثني عيسى بن راشد، عن علي بن حذيفة، عن عكرمة، عن ابن عبّاس مثله سواء». (علل الشرائع، ص 153، حديث 13 من باب 122).
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 149
[7] در اين بخش، روايت شيخ صدوق با روايت سيّد رضى در نهج البلاغه، جز در كلمه «يقارّوا» در نهج، و «يقروا» در علل الشرائع، كاملا منطبق است، و اختلاف نهج با روايت «الارشاد» نيز بسيار كم است، و به جاى «على العلماء» عبارت «على اولياء الأمر» ضبط كرده است كه از متن نهج البلاغه درستتر به نظر مىرسد، زيرا اين پيمان، بطور طبيعى و فطرى بر عهده زمامداران و مسؤولان اداره امّت است، نه بر عهده دانشمندان كه ممكن است آگاه و روشن باشند، و يا امكان دارد در لاك دانش و تحقيقات خود سر فروبرند و به جهان خارج و ستمگرى و دادخواهى كارى نداشته باشند. [8] در اين بخش از ذيل خطبه و گفتار ابن عبّاس نيز، اختلاف فاحشى با روايات منابع ديگر، جز برخى كم و زيادها و پس و پيش شدن جملات، ندارد. تنها در روايت «الارشاد» علاوه بر مقدم آمدن اظهار تأسف ابن عباس از ناتمام ماندن سخن، تعبير «و لا تفجعت كتفجعى على ما فاتنى» را هم بيش از متنهاى ديگر دارد كه به معناى «هرگز براى از دست دادن سخنان امير المؤمنين اين چنين دردمند و ناراحت نشده بودم كه...».
كتاب علل الشرائع پس از نقل اين قسمت، كلمات غريب خطبه را تفسير كردهاند كه شيخ صدوق مشكلات لغت را از ابو احمد حسن بن عبد اللّه عسكرى، دايى ابو هلال عسكرى زبانشناس معروف عرب، كه خود او نيز از زبانشناسان مشهور عربست، پرسيده كه نشان دهنده شهرت اين خطبه در نزد زبان شناسان و ادبا، علاوه بر حديث شناسان و علماى كلام و فرق، است. [9] شرح لغوى خطبه، در «علل الشرائع» شيخ صدوق از قول ابو احمد عسكرى، و در «تذكرة الخواص» ابن جوزى، به تفصيل، بيش از آنچه سيد در نهج البلاغه ذكر كرده، آمده است. شيخ صدوق اين خطبه را به همان شكل كه در حديث 12 روايت كرده، با سندى ديگر ذكر مىكند، بدين شرح: «اين حديث را: محمد بن ابراهيم بن اسحاق طالقانى، رحمه اللّه، براى ما نقل كرد و گفت، عبد العزيز بن يحيى جلّودى براى ما روايت كرد و گفت: ابو عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد براى ما روايت كرد و گفت: يحيى بن عبد الحميد حمانى براى ما روايت كرد و گفت: عيسى بن راشد، از على بن حذيفة، از عكرمه، از ابن عباس براى من گفت، حديثى كه مانند همان نقل است».
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 150
4 واعية
سند
- 1- قسمتى از اين خطبه: «اليوم أنطق لكم العجماء...»، را طبرى (ف. در قرن سوّم) در كتاب «المسترشد»، ص 95، نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه و اسانيده، ج 2، ص 41).
2- شيخ مفيد (ف. 413 ه. ق.) تمام اين قسمت از خطبه را بدون ذكر سند، در كتاب «الارشاد» (ص 135) نقل كرده است. اختلاف در ميان روايت سيد رضى و شيخ مفيد نشان مىدهد كه يكى از ديگرى و هر دو از يك منبع نگرفتهاند.
3- ابن أبى الحديد (ف. 656 ه. ق.) مىگويد (شرح: ج 1، ص 208): «اين كلمات و مثلها، از خطبهاى طولانى منسوب به امام عليه السّلام، خوشه چينى شده، مردمى بر طبق خواستهاى خود چيزهايى بر آن افزودهاند كه با شيوه بيان آن حضرت عليه السّلام در خطبه، از لحاظ الفاظ، هماهنگ نيست، و با زبان فصيحش تناسب ندارد، نيازى به ذكر آنها نيست كه مشهورند. و ما همين الفاظ را شرح مىكنيم، زيرا كلام خود آن حضرت است. هر كس را ذوقى سليم و توان نقد و قدرت شناخت به شيوه سخنوران و اهل فصاحت در خطبهها و نامههايشان باشد، در نسبت اين كلمات به امام شكّ نمىكند.
دليل ديگر درستى نسبت آنها به امام، فراوانى روايت آن است، و سرانجام بدان دليل اين كلمات از امير المؤمنين است كه سيّد رضى، رحمة اللّه تعالى عليه، اين كلمات را از ميان همه آنها برگزيده به امام عليه السّلام نسبت داده، اين مقدار را تصحيح و اضافات را حذف كرده است».
تاريخ
- ابن ميثم و برخى ديگر از شارحان و شيخ مفيد ياد آورى كردهاند كه اين خطبه را امير المؤمنين (ع) پس از كشته شدن طلحه و زبير در جنگ جمل ايراد كرده است، بنا بر اين تاريخ آن بايد جمادى الثانية سال 36 باشد.
موضوع
- 1- بيان موقعيت اهل بيت، 2- هشدار به مردم براى توجّه به حوادث تاريخى، 3- بيان سرانجام پيمانشكنان و خائنان، 4- روشنى و گويايى حقّ و ترس از غلبه نادانان و گمراهان.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 151
شيخ مفيد، رحمة اللّه عليه، در ارشاد گفته كه اين خطبه را آن حضرت پس از كشته شدن طلحه و زبير و شكست اهل بصره ايراد فرموده است.
بعضى احتمال دادهاند اين قسمت گلچين شدهاى از خطبه مفصلى است. ظاهر اينست كه اين خطبه را پس از پايان جنگ خونين جمل و شكست اهل بصره كه آن حضرت با لشكريان خود به بصره فرود آمد و عايشه را نيز همراه آورد، در بصره بيان كرده است و مطالبى را كلى و سر بسته فرموده: در ابتدا شخصيّت و سوابق و حقوق خود را معرفى كرده، پس از آن سرّ شيون و نالهاى را كه از خانههاى بصره بلند است تذكر داده. بايد فهميد كه اين غوغا نتيجه مخالفت اهل بصره با حق و شكستن پيمان و آلت اغراض شوم شيطان شدن است. بايد همه قضايا و پيشامدهاى خطرناك را با علل و اسباب آن دانست، دلهايى كه هميشه در اضطرابند براى درك مطالب و از ترس لغزش، در آخر كار مطمئن خواهند شد.
از وضع رفتار شما من مىدانستم در عهد و پيمان پايدار نيستيد و آخر به مكر و عهد شكنى خواهيد برخاست. فقط ظاهر و لباس دين مانع بود كه من باطن شما را آشكار گردانم، ولى وجدان پاك من تا اعماق نيّت و فكر شما را براى من آشكار كرده بود. شما در مخالفت با من در پيشگاه حق و وجدان عذرى نداريد، آن وقتى كه همه مانند قافله گمشده در بيابان بىآب، بىراهنما و دليل مىگشتيد و به هر طرف با سوز و تشنگى نم آبى مىجستيد، من از شما دستگيرى كردم و شما را از هلاك نجات داده به سرچشمه رساندم. آيا اين بود جزاى من امروز هر با زبان و بيزبان را به زبان خواهم آورد تا به حق شهادت دهند، كسانى كه از من تخلف ورزند انديشه و رأيشان در تاريكى شهوات غروب كرده است. از هنگامى كه حق را به من نشان دادند در آن ترديد نكردم و در انجام آن سستى ننمودم. اگر هراس از من ديديد نه از ترس جان است. موسى هنگام رو به رو شدن با ساحران در دل انديشناك شد و هراس او را گرفت اما نه براى جان خود، بلكه ترس او از غالب آمدن جاهلان و روى كار آمدن دولت گمراهان بود، امروز با دشمن در سر راه حق و باطل رو به رو شديم و كاملا جدايى پيش آمد، كسانى كه با سرچشمه ايمان و فضايل من متصل شدهاند سوز تشنگى نخواهند ديد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 152
4 الواعية و من خطبة له عليه السّلام
1- موقف أهل البيت و سابقتهم
بنا اهتديتم في الظّلماء، و تسنّمتم العلياء، و بنا انفجرتم عن السّرار.
2- تحذير النّاس و توبيخهم لعدم اعتبارهم من الحوادث
و قر سمع لم يفقه الواعية كيف يراعي النّبأة من أصمّته الصّيحة ربط جنان لم يفارقه الخفقان.
3- عاقبة الغدر و النّفاق
ما زلت أنتظر بكم عواقب الغدر، و أتوسّمكم بحلية المغترّين. سترني عنكم جلباب الدّين، و بصّرنيكم صدق النّيّة. أقمت لكم على سنن الحقّ
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 153
4 هشدار و از جمله خطبههاى آن حضرت عليه السّلام است 1- موضعگيرى و سابقه خاندان پيامبر در آن تيرگيهاى انبوه تنها بوسيله ما هدايت شديد، و بر چكاد بلند شرافت انسانى فراز آمديد، و با دستگيرى ما از آن شب ديجور نجات يافته به روشنايى سپيدهدم گام گذاشتيد 2- هشدار به مردمى كه از پيشامدها و رخداد تاريخ به چشم آموزش نمىنگرند كرباد گوشى كه فرياد هشدار دهنده را عميقا درك و تدبّر نكند چگونه نداهاى آهسته را به گوش رعايت شنود آن كس كه بانگ بلند صيحه او را كر كرده است. پايدار و استوار (به حقّ) دل بيدارى باشد كه پيوسته (به ياد و بيم پروردگار) در تپش است 3- سر انجام عهد شكنى و دو رويى من هميشه عاقبت خيانت و بيوفايى را از شما منتظر بودم و در ظاهر آراسته شما سيماى فريب خوردگان مغرور را مىيافتم، فقط سرپوش دين مرا از شما مستور داشت [واقعيت شما را از من پوشانيد] ولى وجدان پاك و نيّت صادقم مرا بر همه منويّات شما بينا كرده بود، من براى هدايت و دستگيرى شما بالاى راههاى روشن حق، و در
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 154
و في جوادّ المضلّة، حيث تلتقون و لا دليل، و تحتفرون و لا تميهون.
4- الحقّ المبين الناطق، و الخوف من غلبة الجهّال
اليوم أنطق لكم العجماء ذات البيان عزب رأي امرىء تخلّف عنّي.
ما شككت في الحقّ مذ أريته لم يوجس موسى خيفة على نفسه ، أشفق من غلبة الجهّال و دولة الضّلّال. اليوم تواقفنا على سبيل الحقّ و الباطل، من وثق بماء لم يظمأ.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 155
ميان جادههاى پيچا پيچ گمراهى بر پا ماندم (يا علائم هدايت را بر پاى داشتم) آن گاه كه در وادىهاى گمراهى هراسان به هر طرف نگران بوديد و دليلى نمىجستيد و از سوز تشنگى زمين را حفر مىكرديد ولى به آبى دست نمىيافتيد. 4- روشنى و گويايى حقّ، و ترس از چيرگى نادانان امروز است كه من هر گنگ و بىزبانى را كه نطق و بيانى در بر دارد براى شما به زبان آورم. شخصى كه از من تخلّف كند درستى رأى از او دور گردد (يا نور خردشان خاموش باد). از آن گاه كه حق را نشانم دادند و پرده از رخ آن برايم برداشتند در آن شك نكردم و در راه آن سستى روا نداشتم. هراسى كه موسى را (هنگام رو به رو شدن با ساحران) گرفت به جهت بيم جان خود نبود، فقط از غلبه اجتماع جاهلان و دولتهاى گمراه (يا گمراه كننده) انديشناك شد. امروز ما و شما هر دو بر سر راه حق و باطل با يكديگر مواجه شده (يا ايستاده) ايم، آن كسى كه رسيدن به آب را اطمينان دارد و بدان راه يافته رنج تشنگى نخواهد ديد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 156
[1] ما نقل مثل هاتين الفقرتين في «الإرشاد» للشيخ المفيد- ره- : و من كلامه عليه السّلام حين قتل طلحة و انفضّ أهل البصرة: «بنا تسنّمتم الشّرف، و بنا انفجرتم عن السّرار، و بنا اهتديتم في الظّلماء. و قر سمع لم يفقه الواعية، كيف يراعي النّبأة من أصمّته الصّيحة ربط جنان لم يفارقه الخفقان». [2] ما روي مثل هاتين الفقرتين في «الإرشاد» للشيخ المفيد، رحمه اللّه: «ما زلت أتوقّع بكم عواقب الغدر، و أتوسّمكم بحلية المغترّين. سترني عنكم جلباب الدّين، و بصّرنيكم صدق النّيّة. أقمت لكم الحقّ حيث تعرفون و لا دليل، و تحتفرون و لا تمتهون.
اليوم أنطق لكم العجماء ذات البيان غرب فهم امرىء تخلّف عنّي. ما شككت في الحقّ مذ أريته. كان بنو يعقوب على المحجّة العظمى، حتّى عقّوا أباهم و باعوا أخاهم، و بعد الإقرار كانت توبتهم و باستغفار أبيهم و أخيهم غفر لهم». (باب مختصر من كلامه عليه السّلام، ص 135).
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 157
[1] ترجمه اين دو بخش از خطبه، آن چنان كه در «ارشاد» شيخ مفيد نقل شده است: و از جمله سخنان آن حضرت عليه السلام است در هنگامى كه طلحه كشته و سپاه مردم بصره درهم شكسته شده بود: بوسيله ما بر چكاد بلند شرافت انسانى فراز آمديد، و با دستگيرى ما از آن شب ديجور نجات يافته به روشنايى سپيدهدم گام گذاشتيد، و در آن تيرگيهاى انبوه تنها بوسيله ما هدايت شديد. كرباد گوشى كه فرياد هشدار دهنده را عميقا درك و تدبّر نكند. چگونه نداهاى آهسته را به گوش رعايت شنود آن كس كه بانگ بلند صيحه او را كر كرده است. پايدار و استوار (به حقّ) دل بيدارى باشد كه پيوسته (به ياد و بيم پروردگار) در تپش است [2] ترجمه دو بخش ديگر خطبه آن چنان كه در ارشاد شيخ مفيد آمده است: بخش سوم خطبه امام، آن چنان كه در نهج البلاغه نقل شده، اختلاف چندانى با نقل شيخ مفيد در ارشاد ندارد، لذا تنها بخش چهارم ترجمه مىگردد: امروز گنگ بىزبانى را كه گويايى و بيانى دارد براى شما به سخن وادار مىكنم. درك آن كس كه از فرمان من نافرمانى كند از وجودش غروب خواهد كرد. از آن هنگام كه حقّ به من نشان داده شد تاكنون در آن شك نكردهام. فرزندان يعقوب بر راه روشن و بزرگ قدرى بودند تا هنگامى كه از فرمان پدر سر پيچى كردند و برادرشان را فروختند، توبه و بازگشت آنان پس از اعترافشان به گناه بود و با بخشش و آمرزش خواهى پدر و برادرشان بود كه مورد آمرزش خدا قرار گرفتند.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 158
5 سفينة النّجاة
سند
- مورخان و شارحان نهج البلاغه در شأن بيان اين خطبه داستانى نقل كردهاند كه مربوط به جريان تجمع در سقيفه بنى ساعده و خليفه سازى پس از رحلت رسول خدا مىباشد. ترجمه اين داستان را آية اللّه طالقانى از شرح ابن أبى الحديد نقل كردهاند كه در ضمن (توضيح مترجم) به نظر خوانندگان خواهد رسيد، و چون اين خطبه به آن جريان مربوط است در برخى از كتب تاريخى نقل شده كه برخى از آنها را به عنوان سند نقل مىكنيم: 1- ابراهيم بن محمّد البيهقى (از دانشمندان قرن سوّم و چهارم) در كتاب «المحاسن و المساوئ» (ج 2، ص 139)، جمله زير از خطبه را نقل كرده است: «و إن أسكت يقولوا جزع من الموت، هيهات بعد اللّتيّا و الّتى، و اللّه لابن أبى طالب آنس بالموت من الطفل بثدي أمّه». (استناد نهج البلاغه للاستاذ امتياز عليخان العرشى، ترجمه الشيخ عزيز اللّه العطاردى، تهران، ط الثانية، 1393 ق.، ص 22).
2- آقاى شيخ محمّد باقر محمودى روايت ديگرى از اين خطبه را از كتاب «نزهة الناظر» نقل كرده است، (نهج السعادة، ج 1، ص 42) چون كتاب براى ايشان شناخته شده بوده است، نام نويسنده و ديگر مشخصات كتاب را نقل نكرده است، دو كتاب بدين نام داريم: الف- نزهة الناظر فى تنبيه الخاطر نوشته حسين بن محمد حلوانى از علماى قرن پنجم، ب- نزهة الناظر نوشته شيخ نجيب الدين يحيى بن سعيد از دانشمندان قرن هفتم و هشتم و از استادان علّامه حلّى. احتمال دارد منبع نقل، كتاب اوّل باشد.
3- شيخ طبرسى (ابو منصور احمد بن على بن أبى طالب) (از دانشمندان اواسط قرن ششم) در كتاب «الاحتجاج».
4- سبط ابن الجوزى (شمس الدين أبو المظفر يوسف بن فرغلى) (ف. 654 ه. ق.) در تذكرة الخواص، (باب السادس، ص 121) با ذكر اسناد خود از مجالد، از عكرمة، از ابن عبّاس.
5- ابن ابى الحديد (ف. 656 ه. ق.) در «شرح خود بر نهج البلاغه»، بدون ذكر سند و منبع نقل.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 159
تاريخ
- چنانكه از موضوع سخن پيدا است، امير المؤمنين اين سخن را پس از شنيدن جريان سقيفه و پيشنهاد أبو سفيان و عبّاس، يا أبو سفيان و زبير، به او براى بيعت و سخنان ديگران در اين باره، گفته است، بنا بر اين تاريخ آن روز رحلت رسول خدا- 28 صفر سال يازدهم هجرى- است.
موضوع
- 1- منع فتنه انگيزى براى حفظ وحدت اسلام. 2- موضعگيرى خود در برابر اسلام و ويژگى او.
[توضيح مترجم]
كه نيم كوهم ز حلم و عدل و داد
كوه را كى در ربايد تند باد
«مولاناى بلخى» چون پيغمبر خدا رحلت نمود و مردم با أبى بكر بيعت كردند، جماعتى از سران مهاجرين در محضر على عليه السّلام گرد آمدند. هر كدام به نوبت سخنان آتشينى گفتند و از پيشامد سقيفه نارضايتيها اظهار كردند، بعضى از آنان نظرشان فقط طرفدارى از على بود كه او را شاخص حق مىديدند، برخى ديگر از خلافت ابى بكر دلتنگ بودند، دسته ديگرى در هراس و اضطراب بودند كه سيادت عرب از خانواده بنىاميّه و بنى هاشم بيرون رفته در ميان مردمى بىسابقه در سرورى جاى گرفته است. ابى سفيان از همين دسته بود كه محرّكش در اين اجتماع جز عصبيت قومى و باز پس گرفتن سيادت از دست رفته بنى اميّه نبود. عبّاس نيز از سران بنى هاشم بود، پس مردم اين انجمن هر يك بمقصدى گرد آمده سخنان آتشينى داشتند، شايد بتوانند احساسات على را بر انگيزند، و در دل چون دريايش نفوذ كنند، عبّاس سخن مهيّج و پرشورى گفت و با اين جمله كلامش را خاتمه داد (و اللّه لو لا ان الاسلام قيد الفتك لدكتكت جنادل صخر يسمع اصطكاكها من المحل العليّ) يعنى سوگند به خدا اگر نه اين بود كه اسلام قيد فتك است (يعنى بىمقدمه و ناگهان كشتن و شروع به جنگ نمودن را منع كرده) سنگهاى سخت كوه را به جنبش و خروش مىآوردم و همه را روى هم مىغلتاندم چنانكه صداى برخورد آنها به هم از بالا شنيده شود أبى سفيان نيز كلام پر حرارتى گفت و در پايان به طرف على عليه السّلام متوجه شده گفت: ابسط يدك
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 160
فو اللّه إن شئت لاملأنّها على أبى فضل خيلا و رجلا.
يعنى دست خود را بگشا تا با تو بيعت كنم، به خدا سوگند اگر بخواهى اين وادى و بيابان را بر سر أبى بكر از سواره و پياده پر خواهم كرد. پس از اين گفتگوها و سخنان مهيّج، آن كوه صبر و مرد قدرت و خرد آماده جواب شده جامهاى كه برخود پيچيده بود از هم بگشود و بند كمر را باز كرد و به زانو نشست [هنگام سخن گفتن چنين مىكرد]، آن گاه آنچه با چشم دوربين و بينش نافذ خود از وضع عرب و مقاصد اهل مجلس و مصالح حوزه اسلام مىديد با زبان بليغش اظهار كرد. ابتدا چند جملهاى گفت كه سيّد در نهج البلاغه نياورده ولى ديگران ذكر كردهاند و آن اين است: «الصّبر حلم، و التّقوى دين، و الحجّة محمّد، و الطّريق الصّراط» يعنى صبر و توانايى بردبارى نفس است، تقوى همان دين و مظهر آنست، حجّت خدا محمّد (ص) و روش او است، و راه راست همان طريق مستقيم است.
آن گاه اين خطبه را ايراد فرمود: كه امواج فتنه برخاسته كشتى اسلام به گرداب در افتاده در هر سوى و هر گوشهاى از محيط عرب فتنه پديد آمده است و از هر فتنه موجى پديدار گشته، مدينه كه مركز اسلامست در ميان امواج متلاطم دچار است، امروز هر جنبشى اين طوفان را شديدتر مىكند و مبدأ جنبش را نيز غرق مىنمايد، از روشهايى كه اختلاف را مىافزايد بايد سرپيچيد، و مفاخر و عصبيتهاى قومى و سوابق شخصى را كنار گذارد، اين افتخارات چون تاجهاى ساخت و ساز بشر است كه در اسلام ارزشى ندارد، رستگارى از اين دو بيرون نيست: يا بايد بال و پرى نيرومند باشد كه انسان از جاى بجنبد، و يا بايد تسليم شود و خود و ديگران را از تعب بيحاصل و كوشش بيجا برهاند. سلطنت بر مردم جز براى اثبات حقّ و محو باطل، آب گنديدهايست كه محل ورود آلودگان و مورد خيالات پست و آرزوهاى ناپسند است.
و نيز چون لقمه ايست كه در گلوى خورنده مىماند و او را با زجر مىكشد، كسى كه ميوه را پيش از هنگام رسيدن بچيند چون كسيست كه از اول در غير زمين مستعد درخت نشانده است. هنوز روحيه عرب با اسلام نضج نگرفته است و عقولشان در اسلام رسيده نگشته: حكومت من حكومت بهرهبردارى از عقول و افكار و فضايل است و هنوز زمان آن نرسيده، حال اگر اقدامى براى مطالبه حق كنم زحمات گذشته مثمر نخواهد شد، گرفتارى من با اين مردم كمتر از پيشامد خلافت نيست، مردمى بدخو و بهانهجو كه اگر دم زنم گويند چه بر ملك آز دارد و اگر دم در كشم گويند از مرگ مىهراسد، آيا من و ترس از مرگ با ديدن آن همه نشيب و فراز و آن ميدانهاى هولناك مرگبار من چنان شيفته مرگم و به آن عشق مىورزم كه شيفتگى طفل به پستان مادر، ولى علمى نهفته و رموزى ناگفتنى در من
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 161
نهفته است كه اگر به كمى از آن دم زنم، و پرده از روى آن بردارم، به سختى به خود خواهيد لرزيد و به شنيدن آن بيطاقت خواهيد بود.
آن گاه برخاست و ابو سفيان گفت به خاطر اندك چيزى از پسر أبى طالب جدا شديم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 162
5 سفينة النّجاة و من كلام له عليه السّلام لمّا قبض رسول اللّه، صلّى اللّه عليه و آله، و خاطبه العبّاس رحمة اللّه عليه و أبو سفيان بن حرب في أن يبايعاه بالخلافة
1- التّحذير من الفتنة
أيّها النّاس شقّوا أمواج الفتن بسفن النّجاة، و عرّجوا عن طريق المنافرة وضعوا تيجان المفاخرة. أفلح من نهض بجناح، أو استسلم فأراح. ماء آجن و لقمة يغصّ بها آكلها. و مجتني الثّمرة لغير وقت إيناعها كالزّارع بغير أرضه.
2- موقفه من الإسلام و بعض خصائصه
فإن أقل يقولوا: حرص على الملك، و إن أسكت يقولوا: جزع من الموت هيهات، بعد اللّتيّا و الّتي، و اللّه لابن أبي طالب آنس بالموت من الطّفل بثدي أمّه بل اندمجت على مكنون علم، لو بحت به لاضطربتم اضطراب الأرشية في الطّويّ البعيدة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 163
5 كشتى نجات از جمله سخنان آن حضرت عليه السّلام است هنگامى كه رسول خدا (ص) در گذشت و عبّاس (ره) و ابو سفيان پسر حرب با او گفتگو كردند تا با او به عنوان خلافت بيعت كنند 1- ترسانيدن و هشدار دادن از آشوب مردم هشيار باشيد، امواج خروشان فتنه را با كشتىهاى نجات بشكافيد، از راه رميدن و اختلاف سرپيچيد و خود را برتر آريد، و تاجهاى افتخارات جاهلانه را فرو نهيد. رستگار و پيروز كسى شد كه با بال و پرى (وسيله قدرتى) به پا خاست، يا سر تسليم فرود آورده راحت گرديد. (اين قدرت و حكومت) آبى است متعفن و لقمهايست كه خورنده را گلو گيرد و راه نفس بر او بندد. و چيننده ميوه قبل از اوان رسيدنش، چون بذر افشان در غير زمين صالح خود است.
2- موضعگيرى امام عليه السّلام در برابر اسلام و برخى از ويژگيهاى او پس اگر سخنى گويم، گويند: بر ملك و سلطنت حريص گشته است، و اگر خاموش نشينم گويند از مرگ هراسيده است. اين گمان چه خطا است و از من دور است، بعد از آن نشيب و فراز (ميدانهاى مرگ بار آن جنگهاى خونين) به خدا سوگند پسر ابو طالب به مرگ مأنوستر است از طفل به پستان مادر (اين گمانها در باره من باطل است) بلكه علم مكنونى را در من فرا نهادهاند كه اگر بدان دم زنم، (به يقين هراسناك خواهيد شد) و چون طناب دلوى كه به سرعت در چاه عميق روان است، مضطرب خواهيد گرديد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ص 164
[1] ما جاء مثل هذه الفقرة من كلامه عليه السّلام في مصادر اخرى: الف- «نزهة الناظر»: قال: فحلّ أمير المؤمنين عليه السّلام حبوته و جثا على ركبتيه- و كذا كان يفعل اذا تكلّم- فقال: «الحلم زين، و التّقوى دين، و الحجّة محمّد، صلّى اللّه عليه و آله، و الطّريق الصّراط.
| صفحه قبل | فهرست | صفحه بعد |