| صفحه قبل | فهرست | صفحه بعد |
[1] ترجمه روايات منابع ديگر: الف- «انساب الأشراف» نوشته بلاذرى: ابو مخنف گفت... آن گاه وى [مصقله] به نيرنگ پرداخت تا اين كه فرار كرده به معاويه پيوست. پس على گفت: چرا چنين كرد خدا به اندوه دچارش كند بزرگ منشانه اقدام كرد و بردهوار گريخت.
ب- «الغارات» نوشته ثقفى: گويد: ابن ابى سيف، از قول ابى صلت، از قول ذهل بن حارث مرا حديث كرد كه او گفت: مصقله مرا به بنه خويش خواند. شام را آورده خورديم آن گاه گفت: به خدا امير المؤمنين اين مال را از من مىطلبد، و به خدا توان پرداختش را ندارم. به او گفتم: اگر بخواهى يك جمعه نمىگذرد كه اين مال را گرد آورى. گفت: به خدا حاضر نيستم آنرا بر خويشانم تحميل كنم و براى آن از هيچ كس ديگر درخواست نمىكنم. سپس گفت: به خدا اگر پسر هند يا پسر عفّان چنين طلبى از من داشتند دست از آن بر مىداشتند، نديدهاى چگونه پسر عفان ساليانه يك صد هزار از در امد آذربايجان را به اشعث بن قيس مىخورانيد گفتم: امّا نظر اين زمامدار آن نيست و از هيچ چيز برايت دست بردار نيست. لحظهاى خاموش ماند و من نيز خاموش شدم. يك شب بيش از اين سخن نگذشت كه به معاويه پيوست. چون فرارش به اطلاع على عليه السّلام رسيد گفت: چرا چنين كرد خدا به اندوه دچارش كند بزرگوارانه عمل كرد، و بردهوار گريخت، و كج انديشانه به خيانت افتاد. ليكن اگر مىماند و از پرداخت ناتوان بود بر زندانش چيزى نمىافزوديم، اگر چيزى در نزد او مىيافتيم بر مىداشتيم، و اگر نتوانسته بوديم مالى از او به دست آوريم رهايش مىكرديم.
سپس به طرف خانهاش رفت و آن را ويران كرد.
ج- «مروج الذهب» نوشته مسعودى: پس آنان را به سيصد هزار درهم خريد و آزاد كرد، دويست هزار از آن را پرداخت و به سوى معاويه گريخت، پس على گفت: خدا روى مصقله را زشت گرداناد چون بزرگوارى كار كرد، و چون بردهاى گريخت، اگر مىماند آنچه را مىتوانستيم مىگرفتيم، پس اگر پرداخت بقيه برايش مشكل بود به او مهلت مىداديم، و اگر ناتوان از پرداخت بود هيچ چيز از او نمىگرفتيم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 498
سند
- ابن أبى الحديد مىگويد (شرح، ج 3، ص 153): «اين خطبه امير المؤمنين عليه السّلام، از دو بخش جداگانه تشكيل شده است: بخش اوّل از ابتدا تا «... و لا تفقد له نعمة» كه سپاس نعمت خدا است، و بخش دوّم از: «و الدنيا دار منى لها الفناء...» تا آخر خطبه، كه با يكديگر هماهنگ نيستند، ليكن سيّد رضى- رحمه اللّه تعالى- سخن امير المؤمنين را به سبك خاصّ خود با هم در آميخته پيوستگى سخن را مورد توجّه قرار نداده است، زيرا منظور او از تأليف نهج البلاغه نشان دادن فصاحت آن حضرت عليه السلام بوده است و نه چيز ديگر. و اگر همه خطبههاى او را گردآورى مىكرد، كتابى چند برابر نهج البلاغه تأليف مىشد».
دكتر صبحى صالح در صدر خطبه 28: «أمّا بعد، فإنّ الدنيا أدبرت و آذنت بوداع...» مىنويسد: اين خطبه فصلى از خطبهايست كه با جمله «الحمد للّه غير مقنوط من رحمته» آغاز مىشود، و در صدر اين خطبه (45) مىنويسد: جزئى از خطبهاى طولانى است كه روز عيد فطر ايراد كرده است. اگر چه دكتر صبحى صالح منبع گفته خود را ذكر نمىكند، ليكن ادعايش درست است و خطبه 28 و اين خطبه بخشهائى از خطبهاى طولانى است كه روز عيد فطر ايراد كرده است. اگ چه دكتر صبحى صالح منبع گفته خود را ذكر نمىكند، ليكن ادعايش درست است و خطبه 28 و اين خطبه بخشهائى از خطبهاى هستند كه امير المؤمنين در يكى از روزهاى عيد فطر ايراد كرده است، چنانكه در زير گفته خواهد شد.
از طرف ديگر سيد رضى دو بخش اين خطبه (و خطبه 28) را- چنانكه ابن أبى الحديد مىگويد- از دو جا نگرفته است، بلكه از يك خطبه كه در يك مناسبت ايراد شده گلچين كرده در اين دو خطبه جاى داده است.
در منابع اهل سنّت اثرى از خطبه حاضر ديده نشد، اگر چه خطبه 28 را كه از همين منبع گرفته شده است، نزديك به بيست منبع نقل كردهاند (ن. ك. به: 28) كه عدهاى از راويان آن هم از اهل سنّت هستند، و تنها دو منبع زير، يكى قبل از تأليف نهج البلاغه و ديگرى بعد از تأليف نهج البلاغه، از فقهاى اماميه آن را نقل كردهاند: 1- شيخ صدوق ابو جعفر محمد بن على ابن بابويه (ف. 381 ه. ق.) در «من لا يحضره الفقيه» ج 1، ص 16- 514 ذيل حديث 1482، به عنوان خطبة العيدين.
2- شيخ طوسى (ف. 460 ه. ق.) در «مصباح المتهجّد»، ص 458 (مصادر، ج 2،
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 499
ص 158).
در ضمن ابن أبى الحديد مىگويد (شرح، ج 3، ص 152): اصطلاح «حلوة خضرة» از گفته رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله گرفته شده است كه فرمود: «إنّ الدّنيا حلوة خضرة، و إنّ اللّه مستخلفكم فيها فناظر كيف تعملون».
تاريخ
- چون شيخ صدوق و شيخ طوسى اين خطبه را جزئى از خطبه عيد فطر امير المؤمنين نقل كردهاند، بايد در يكى از اعياد فطر سالهاى 36 تا 39 ايراد شده باشد.
موضوع
- 1- سپاس رحمت و نعمت خدا، 2- شناسانيدن دنيا و وظيفه ساكنانش در وسيله قرار دادن اين جهان و نه هدف دانستن آن.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 500
45 حلوة خضرة و من خطبة له عليه السّلام
1- الحمد للّه على رحمته و نعمته
الحمد للّه غير مقنوط من رحمته، و لا مخلوّ من نعمته، و لا مأيوس من مغفرته، و لا مستنكف عن عبادته، الّتي لا تبرح منه رحمة، و لا تفقد له نعمة.
2- التّعريف بالدّنيا و واجب ساكنيها
و الدّنيا دار مني لها الفناء، و لأهلها منها الجلاء ، و هي حلوة خضرة ، و قد عجلت للطّالب و التبست بقلب النّاظر، فارتحلوا منها بأحسن ما بحضرتكم من الزّاد، و لا تسألوا فيها فوق الكفاف، و لا تطلبوا منها أكثر من البلاغ.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 501
45 شيرين سر سبز و از خطبههاى آن حضرت عليه السّلام است 1- سپاس رحمت و نعمت خدا سپاس خداوندى راست كه از رحمتش نااميدى، و از نعمتش موردى تهى نيست، و از مغفرتش كسى مأيوس نمىشود، و از عبادتش تكبّر و استنكاف نبايد ورزيد، همان خداوندى كه هيچ رحمتى از او زائل نشود، و از جانب او هيچ نوع نعمتى مفقود نگردد.
2- شناسانيدن اين جهان و وظيفه ساكنان آن دنيا سرمنزليست كه پايهاش بر فنا نهاده شده است، و براى اهلش كوچ كردن از آن مقدّر گشته است . دنيا شيرين و سرسبز (بهرهاى) است كه به سوى خواستگار شتافته، با ايجاد اشتباه در دل ناظر خود را براى او آراسته است. پس (فريب آن را نخوريد) و به بهترين توشهاى كه در دسترس شما است بهره گرفته از آن كوچ كنيد، و در آن بيش از اندازه كفايت نخواهيد، و از آن، زياده بر آنچه شما را به سر منزل ابديت رساند، نجوييد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 502
[1] ما روي مثل هذا الفصل من الخطبة في مصادر أخرى: «من لا يحضره الفقيه» للشيخ الصّدوق: 1482- و خطب أمير المؤمنين عليه السّلام يوم الفطر فقال: «الحمد للّه الّذي خلق السّماوات و الأرض، و جعل الظّلمات و النّور، ثمّ الّذين كفروا بربّهم يعدلون ، لا نشرك باللّه شيئا، و لا نتّخذ من دونه وليا... و الحمد للّه الّذي لا مقنوط من رحمته ، و لا مخلو من نعمته، و لا مؤيس من روحه ، و لا مستنكف عن عبادته... أوصيكم [عباد اللّه] بتقوى اللّه الّذي لا تبرح منه نعمة، و لا تنفد منه رحمة، و لا يستغني العباد عنه، و لا يجزي أنعمه الأعمال...».
[2] ما روي مثل هذا الفصل في مصادر أخرى: «من لا يحضره الفقيه»: من نفس الخطبة التي خطب أمير المؤمنين (ع) يوم الفطر: «... و الدّنيا دار كتب اللّه لها الفناء، و لأهلها منها الجلاء، فأكثرهم ينوي بقاءها و يعظم بناءها، و هي حلوة خضرة، و قد عجّلت للطّالب، و التبست بقلب النّاظر، و يضنّ ذو الثّروة الضّعيف، و يحتويها الخائف الوجل، فارتحلوا منها- يرحمكم اللّه بأحسن ما بحضرتكم، و لا تطلبوا منها أكثر من القليل، و لا تسألوا منها فوق الكفاف، و ارضوا منها باليسير...». (ج 1، ص 516، خطبة العيدين).
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 503
[1] ترجمه روايت منابع ديگر: «من لا يحضره الفقيه» نوشته شيخ صدوق: 1482- امير المؤمنين عليه السّلام روز عيد فطر خطبه خواند و گفت: «سپاس ويژه خداوندى است كه آسمانها و زمين را آفريد، و تيرگيها و روشنى را قرار داد، آن گاه كسانى كه كفر ورزيدند از راه پروردگار خود روى گردانيده دچار شرك مىشوند، هيچ چيزى را با اللّه شريك نمىدانيم، و جز او ولىّ و سرپرستى نمىگيريم... و سپاس ويژه آن اللّه است كه از رحمتش نااميدى نيست، و از نعمتش هيچ جايى تهى نيست، و از رحمتش جاى نااميدى و از عبادتش جاى تكبر و خوددارى ورزيدن نمىباشد...، [بندگان خدا] شما را به پروا گرفتن از خداوندى سفارش مىكنم كه هيچ نعمتى از او جدا نگردد، و هيچ يك از رحمتهايش به پايان نرسد، و هيچ يك از بندگان بىنياز از او نيستند، و هيچ مقدارى از اعمال با نعمتهايش برابرى نمىكنند...».
[2] ترجمه روايت منبع ديگر: «من لا يحضره الفقيه»: دنباله، همان خطبه عيد فطر امير المؤمنين است:... اين جهان سرزمينى است كه نابودى را خدا سرنوشت آن كرده است و كوچ كردن از آن را سرنوشت ساكنانش، در حالى كه بيشتر ساكنان آن پايداريش را در درون مىپندارند، و ساختمانش را در چشم خود بزرگ مىانگارند، اين جهان نمودى شيرين و سر سبز دارد كه به سوى خواستار شتافته، در دل بيننده بر خلاف آنچه هست فريبنده جلوه داده است، ثروتمند ناتوان به از دست دادن و بخشيدنش بخل مىورزد و زفتى مىكند، و ترسان و نگران از پروردگار آن را ناخوش دارد و بدان روى نمىنهد، پس- خدا شما را رحمت كند- با بهترين ره توشهاى كه در دسترس داريد، از اين جهان كوچ كنيد، و [از وسيله و ابزارى كم به اندازهاى كه شما را در حركت نيرو بخشد] بيشتر از اين سر منزل نخواهيد، و بيش از وسيله كافى و بسنده زندگى از آن نجوييد، و به بهره كم آن خرسند باشيد...
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 504
سند
- قسمت اوّل اين دعا، چنانكه سيّد رضىّ توضيح داده است، از رسول خدا (ص) است، و قسمت بعدى آن از «و لا يجمعهما... تا آخر» را امير المؤمنين، به عنوان توضيح و تفسير، بدان افزوده است.
نووى (ف. 676 ه. ق.) در «رياض الصّالحين»، ص 197، حديث 975 (مصادر نهج البلاغه، ج 2، ص 159)، و ابو داود سجستانى (ف. 275 ه. ق.) در «سنن» خود، كتاب الجهاد، ج 2، ص 32 (نهج السعادة، ج 2، ص 125) با سلسله راويانى تا ابى هريره از قول رسول خدا (ص) نقل كردهاند. همين ابى داود سجستانى، در همان كتاب، ص 33، با سلسله رواة ديگرى تا على بن ربيعة، از قول امير المؤمنين همه را نقل كردهاند.
بنا بر اين كسانى كه اين دعا را از قول امير المؤمنين نقل كردهاند به شرح زير هستند: 1- نصر بن مزاحم (ف. 202 يا 210 يا 212 ه. ق.)، در كتاب «وقعة صفّين»، ص 132.
2- ابو داود سجستانى (ف. 275 ه. ق.)، در كتاب «سنن»، كتاب الجهاد، ج 2، ص 33.
3- قاضى نعمان مصرى (ف. 363 ه. ق.)، در كتاب «دعائم الاسلام»، ج 1، ص 347 (مصادر، ج 2، ص 160).
4- سيّد ابو طالب مكّى (ف. 386 ه. ق.)، در كتاب «أمالى» و «تيسير المطالب»، باب 19، ص 164.
5- شيخ طوسى (ف. 460 ه. ق.)، در كتاب «أمالى»، ص 128.
6- زمخشرى، جار اللّه (ف. 538 ه. ق.)، در كتاب: «ربيع الأبرار»، باب 33 (نهج السعادة، ج 2، ص 25- 124).
از منابع فوق الذكر، متن دعاى منقول در «وقعة صفّين» مستقيما، و متن منقول در «دعائم الإسلام» به نقل مصادر، در ذيل دعا آورده مىشود.
تاريخ
- نصر بن مزاحم مىگويد (وقعة صفين، ص 132) امير المؤمنين اين دعا را در نخيله، هنگام حركت به سوى شام، در پنجم شوّال سال 36، به دنبال خطبهاى- كه در
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 505
ذيل خطبه شماره 48 نقل مىگردد- به هنگام پا گذاشتن در ركاب، به زبان آورده است.
موضوع
- دعا براى خود و در خانه ماندگان به هنگام سفر.
[توضيح مترجم]
نصر بن مزاحم گويد: چون امير المؤمنين هنگام حركت به سوى صفّين پا در ركاب گذارد اين دعا را خواند، بعد از آن در اينجا نصر منازل بين راه و پيشامدها را نقل و از هرثمة ابن سليم روايت مىكند كه گفت: چون به زمين كربلا رسيديم با آن حضرت نماز گزارديم، بعد از نماز مشتى از آن خاك برداشت و بوئيد و گفت، شگفت به حال تو اى خاك مردمى از تو محشور شوند كه بدون حساب وارد محشر گردند. هرثمة گويد: پس از بازگشت، اين داستان را با زن خود جرداء كه از شيعيان على بود، به ميان گذاردم. زن گفت: امير المؤمنين حق مىگويد. هرثمة گويد: در پيشامد كربلا جزء سپاه كوفه بودم. در كربلا روز صفّين به يادم آمد، سواره نزد حسين (ع) رفتم و سلام كردم. گفت با مائى گفتم در باره خانواده خود بيمناكم. گفت با شتاب بيرون رو تا كشتارگاه ما را نبينى، چه اگر كسى آن هنگامه را ببيند و يارى نكند داخل جهنم شود. گويد: وداع كردم و با شتاب از آن سرزمين بيرون آمدم.
ابن أبى الحديد چند روايت ديگر هم در اين موضوع نقل كرده است.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 506
46 الصّاحب و الخليفة و من كلام له عليه السّلام عند عزمه على المسير إلى الشّام الدّعاء له و لأهله عند السفر
أللّهمّ إنّي أعوذ بك من وعثاء السّفر، و كآبة المنقلب، و سوء المنظر في النّفس و الأهل و المال و الولد. أللّهمّ أنت الصّاحب في السّفر، و أنت الخليفة في الأهل، و لا يجمعهما غيرك، لأنّ المستخلف لا يكون مستصحبا، و المستصحب لا يكون مستخلفا. قال الرّضيّ، رحمه اللّه تعالى: و ابتداء هذا الكلام مرويّ عن رسول اللّه، صلّى اللّه عليه و آله، و قد قفّاه عليه السّلام، بأبلغ كلام، و تمّمه بأحسن تمام من قوله: «و لا يجمعهما غيرك» إلى آخر الفصل.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 507
46 همراه و جانشين و بخشى از سخن آن حضرت عليه السّلام است هنگامى كه تصميم گرفت به طرف شام رهسپار شود دعا براى خود و خانوادهاش هنگام سفر خداوندا به تو پناه مىبرم از فرسودگى سفر، و اندوه بازگشت، و منظره ناروا در باره خود و اهل و مال و فرزند. خداوندا تنها تو همراه و يار سفر و همان تو جانشين در خانوادهاى، و غير از تو ديگرى اين هر دو صفت را با هم ندارد، چون جانشين و خليفه همراه و يار سفر نمىباشد، و يار سفر خليفه و سرپرست خانه نمىشود.
سيّد رضى، رحمه اللّه تعالى، گويد: ابتداى اين كلام از رسول خدا، صلّى اللّه عليه و آله، روايت شده است، و امير المؤمنين عليه السلام اين سخن را به بليغترين كلام و بهترين ختام تكميل كرده است كه گفته: «غير از تو اين دو صفت را جمع نمىكند»، تا آخر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 508
[1] ما روي مثل هذا الكلام في مصادر أخرى.
الف- «وقعة صفين» لنصر بن مزاحم: عمرو بن شمر، و عمر بن سعد، و محمّد بن عبد اللّه، قال عمر: حدّثني رجل من الأنصار، عن الحارث بن كعب الوالبي، عن عبد الرحمن بن عبيد بن أبي الكنود، قال: لمّا أراد عليّ الشخوص من النخيلة، قام في الناس لخمس مضين من شوّال يوم الأربعاء فقال:... ثمّ قال: «اللّهمّ إنّي أعوذ بك من وعثاء السّفر، و كآبة المنقلب، و الحيرة بعد اليقين، و سوء المنظر في الأهل و المال و الولد...». (إلى آخر الدعاء كما روي في النهج ص 33- 131).
ب- «دعائم الإسلام» للقاضي النعمان: و عن عليّ عليه السّلام أنّه كان إذا برز للسفر قال: «أشهد أن لا إله إلّا اللّه وحده، و أنّ محمّدا عبده و رسوله، الحمد للّه الّذي هدانا للإسلام، و جعلنا من خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ، سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ .
اللّهمّ إنّي أعوذ بك من وعثاء السّفر، و كآبة المنقلب، و سوء المنظر في الأهل و المال، و الولد.
اللّهمّ أنت الصّاحب في السّفر، و الخليفة في الأهل، و المستعان على الأمر أطولنا البعيد، و سهّل لنا الحزونة، و اكفإ المهمّ، إنّك على كلّ شيء قدير».
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 509
[1] ترجمه روايات ديگر: الف- «وقعة صفّين» نوشته نصر بن مزاحم: عمرو بن شمر، و عمر بن سعد، و محمّد بن عبد اللّه، عمر گفت: شخصى از انصار مرا حديث كرد، از حارث بن كعب والبى، و او از عبد الرحمن بن عبيد بن ابى الكنود كه گفت: همين كه على خواست از نخيله حركت كند، روز چهارشنبه پنج روز از شوّال گذشته در ميان مردم ايستاده [سخنانى ايراد كرد كه آن سخن در ذيل خطبه 48 نقل خواهد شد]... آن گاه گفت: خدايا پناه مىبرم به تو از فرسودگى سفر، و اندوه بازگشت، و سرگردانى پس از يقين، و منظر ناروا در باره خاندان و دارايى و فرزند تا آخر دعا... ب- «دعائم الإسلام» نوشته قاضى نعمان مصرى: و از على عليه السّلام نقل است كه وقتى مىخواست به سفر رود مىگفت: گواهى مىدهم كه خدايى جز اللّه يكتا نيست، و گواهى مىدهم كه محمّد بنده و فرستاده او است، سپاس و ستايش ويژه خدائى است كه ما را به اسلام راهنمايى كرد، و از «بهترين امتى كه براى مردم بيرون آورده شدهاند» قرار داد، «و تسبيح مىگريم آن (خدايى) را كه اين (اسب) را براى ما رام كرد و گرنه ما هماورد او نبوديم». خدايا پناه مىبرم به تو از فرسودگى و رنج سفر، و اندوه بازگشت، و بدنمايى و زشتى در باره خانواده و دارايى و فرزند. خدايا تو يار و همراهى در سفر، و سرپرست و جانشينى در خانواده، و ياور و مددكار در امر طولانى و دور و دراز ما هستى، رنج فرا رفتن از ناهمواريها را بر ما آسان گردان و در مهمات ما را بسنده باش، كه تو بر هر چيزى بس توانايى.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 510
سند
- مطلبى بسيار شبيه بدين كلمات را ابو عبد اللّه احمد بن محمد همدانى معروف به ابن الفقيه از دانشمندان جغرافيدان قرن سوّم، در كتاب «البلدان» كه در سال 290 ه. ق.
تأليف كرده، (ص 164، چاپ ليدن بوسيله دخويه مستشرق در سال 1885 م.) از قول امير المؤمنين عليه السّلام نقل كرده است.
تاريخ
- تاريخ دقيق بيان اين خطبه روشن نيست، ليكن به قرينه مىتوان اين گفته را به سالهاى 36 تا 40 مربوط دانست.
موضوع
- آينده نگرى (نگرشى به آينده).
[توضيح مترجم]
العكاظىّ كه در اين خطبه است، چرم منسوب به عكاظ است و آن بازارى بوده در حدود مكّه كه در هر سال يك مرتبه در مدّت يك ماه عرب آن را بر پا مىداشته است و به شعر و فضل و ادب بر يكديگر فخر مىكردند و برترى مىجستند و به معاملات مىپرداختند. از جمله متاعهاى مهمّ آنجا چرم بوده است.
چون كوفه مركز قواى نظامى اسلام و داراى موقعيت سرحدّى و سوق الجيشى بوده است، دائما كانون انقلاب و محل كشمكش بوده هر زورمند و رجل سياسى با قدرت تمام كوفه را به جانب خود مىكشيد، مانند كشيدن چرم به هر سو يا مقصود حضرت از اين تشبيه توسعه و كشيده شدن شهر كوفه است، چون در آن زمان هنوز اين شهر توسعه نيافته بود، ولى احتمال اوّل به سخن نزديكتر است، و چون كوفه مركز انقلاب و شورش بوده كسانى مانند زياد و حجّاج خواستند آن را خراب كنند ولى هر كدام به مرضى مبتلا شدند و در گذشتند.
[توضيح ويراستار]
در باره جبّاران ستمگرى كه قصد خراب كردن كوفه و تخريب و إفساد انديشهها و دلهاى
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 511
مردم را داشتهاند، ابن أبى الحديد در شرح اين خطبه (ج 2، ص 199) چنين مىنويسد: «ابو الفرج عبد الرحمن بن على بن جوزى در كتاب «المنتظم» مىگويد: روزى زياد بر روى منبر سخن مىگفت و بوسيله مردم كوفه سنگباران شد، لذا دستهاى هشتاد نفر را بريد، و تصميم گرفت خانههايشان را ويران كند، و نخلهايشان را ببرّد، در نتيجه آنان را گرد آورد بطورى كه مسجد و ميدان آن از مردم پر شد. قصدش آن بود كه مردم را به بيزارى جستن از على عليه السّلام مكلّف كند، و چون مىدانست كه نخواهند پذيرفت، مىخواست بدين بهانه آنان را ريشهكن و خانههايشان را ويران كند. عبد الرحمن بن سائب انصارى، پس از بيان يك خواب شگفت انگيز، مىگويد: خارج [پيشكار زياد] از كاخ بيرون آمد و به ما گفت: برگرديد به خانههايتان، امير مىگويد من امروز به كارى كه با شما داشتم نمىرسم.
بعد فهميديم در همان ساعت مبتلا به طاعون شده است، همچنان مىگفت در نصفه بدنم گرمى آتش را احساس مىكنم، تا اين كه مرد...».
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 512
47 الكوفة و من كلام له عليه السّلام في ذكر الكوفة نظرة إلى المستقبل
كأنّي بك يا كوفة تمدّين مدّ الأديم العكاظّي، تعركين بالنّوازل، و تركبين بالزّلازل. و إنّي لأعلم أنّه ما أراد بك جبّار سوءا إلّا ابتلاه اللّه بشاغل و رماه بقاتل
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 513
47 كوفه قسمتى از سخن آن حضرت است در باره كوفه آينده نگرى اى كوفه گويا ترا مىنگرم كه مانند چرم عكاظى به هر طرف كشيده مىشوى، معركه حوادث گوناگون خواهى شد، و پى در پى در پشت تو زلزلههاى انقلاب روى خواهد داد، و من علم حتمى دارم كه هيچ جبّارى نسبت به تو قصد سوء نمىكند مگر آنكه خداوند او را به چيز ديگرى جز سوء قصد به تو مشغول دارد و هدف تير كشندهاش سازد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 515
سند
- امير المؤمنين عليه السّلام به هنگام حركت از اردوگاه نخيله در نزديكى كوفه، به سوى شام، براى جنگيدن با معاويه (جنگ صفّين)، سخنانى ايراد كرده است و سپس دعا مىكند و پا در ركاب مىگذارد.
خطبه حاضر آن مقدمه و اصل سخن است، مقدمه حمد به درگاه پروردگار آفريننده و نعمت دهنده است، و اصل سخن اعلام بسيج پيشتازان سپاه و دستور آئين حركت سپاه به سوى ميدان جنگ مىباشد.
بخش آخر كه دعا است به شماره 46 (الصاحب و الخليفة) نقل گرديد. تنها راوى اين سخن و منبع آن، همان گونه كه در مقدمه كلام 46 گفته شد: نصر بن مزاحم منقرى (ف. 202 يا 210 يا 212 ه. ق.) در «وقعة صفّين»، ص 131 است.
تاريخ
- اين سخن را امير المؤمنين، به تصريح منبع فوق، در روز پنجم شوّال سال 36 ه. ق. بيان كرده است.
موضوع
- 1- حمد به درگاه خدا، 2- دستور جنگى براى حركت سپاه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 516
48 لزوم الملطاط و من خطبة له عليه السّلام عند المسير إلى الشّام
1- الحمد للّه
الحمد للّه كلّما وقب ليل و غسق، و الحمد للّه كلّما لاح نجم و خفق.
و الحمد للّه غير مفقود الإنعام، و لا مكافإ الأفضال.
2- أمره إلى الجيش للسّير
أمّا بعد، فقد بعثت مقدّمتي، و أمرتهم بلزوم هذا الملطاط حتّى يأتيهم أمري، و قد رأيت أن أقطع هذه النّطفة إلى شر ذمة منكم، مواطنين أكناف دجلة، فأنهضهم معكم إلى عدوّكم، و أجعلهم من أمداد القوّة لكم. قال الرّضيّ، رحمه اللّه تعالى: يعني بالمطاط، هاهنا، السّمت الّذي أمرهم بلزومه، و هو شاطىء الفرات، و يقال أيضا ذلك لشاطئ البحر، و أصله ما استوى من الأرض. و يعني بالنّطفة، ماء الفرات، و هو من غريب العبارات و عجيبها.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 517
48 همراه با ساحل و از جمله خطبههاى آن حضرت عليه السّلام است هنگام حركت به سوى شام 1- ستايش و سپاس ويژه اللّه ستايش و سپاس خداوند راست تا آن گاه كه تاريكى شبى (در روشنى) رخنه نمايد، و پرده آن جهان را فرا گيرد. و ستايش خداوند راست تا آن گاه كه كوكبى هويدا گردد و در افق پنهان شود. و ستايش و سپاس خداوندى راست كه نعمتهايش گم نشود، و عنايات و افرش عوض ندارد. 2- فرمان به سپاه براى حركت در مسير معين سپس بدانيد من مقدّمه سپاه خود را كوچ داده بدانان فرمان دادم كه ملازم كنارههاى اين رودخانه باشند، تا فرمان ثانوى من بدانان برسد. و در نظر دارم از آب عبور كنم، و به طرف عدهاى از افراد شما كه در اطراف دجله وطن گزيدهاند بروم، و آنان را براى همراهى با شما به سوى دشمنتان برانگيزم، و آنان را از جمله نيروهاى امدادى شما گردانم. سيّد رضى، رحمة اللّه عليه، گفت: مقصود آن حضرت عليه السلام از «ملطاط» سمتى است كه آن حضرت آنها را به ملازمت آن ناحيه امر كرده و آن ساحل فرات است، و به ساحل دريا هم گفته مىشود، و اصل آن زمين مسطح و هموار است، و مقصود از نطفه آب فرات است و اين از عبارتهاى غريب و عجيب است.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 518
[1] ما روي مثل هذه الخطبة في مصدر آخر.
«وقعة صفّين» لنصر بن مزاحم: عمرو بن شمر، و عمر بن سعد، و محمد بن عبد اللّه، قال عمر: حدّثني رجل من الأنصار عن الحارث بن كعب الوالبي، عن عبد الرحمن بن عبيد بن أبي الكنود، قال لمّا أراد عليّ الشخوص من النخيلة، قام في الناس لخمس مضين من شوّال يوم الاربعاء، فقال: «الحمد للّه غير مفقود النّعم و لا مكافإ الإفضال، و أشهد ألّا إله إلّا اللّه و نحن على ذلكم من الشّاهدين، و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
أمّا بعد ذلكم فإنّي قد بعثت مقدّماتي، و أمرتهم بلزوم هذا الملطاط حتّى يأتيهم أمري، فقد أردت أن أقطع هذه النّطفة إلى شرذمة منكم موطنين بأكناف دجلة، فأنهضهم معكم إلى أعداء اللّه، إن شاء اللّه. و قد أمّرت على المصر عقبة بن عمرو الأنصاري، و لم آلكم و لا نفسي. فإيّاكم و التّخلّف و التّربّص. فإنّي قد خلّفت مالك بن حبيب اليربوعيّ، و أمرته ألّا يترك متخلّفا إلّا ألحقه بكم عاجلا إن شاء اللّه». (ص 132). [2] قد نقل ابن أبي الحديد هذه الخطبة من «وقعة صفّين» (شرح، ج 3، ص 201) و نقل بقية الأخبار من شخوص أمير المؤمنين من النّخيلة بالكوفة إلى الصفّين بالشام، كلها من نصر بن مزاحم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 519
[1] ترجمه روايت منبع ديگر: «وقعة صفين» نوشته نصر بن مزاحم: عمرو بن شمر، و عمر بن سعد و محمّد بن عبد اللّه گويند عمر گفت: شخصى از انصار از قول حارث بن كعب الوالبى، او از عبد الرحمن بن عبيد بن ابى الكنود نقل كرد كه گفت: چون على عزم حركت از نخيله كرد، روز چهارشنبه پنجم شوّال در ميان مردم برخاست و گفت: سپاس به درگاه آن اللّه كه نعمتهايش گم ناشدنى و بخششهاى سرشارش [از سوى ما] برابر ناكردنى است. و گواهى مىدهم كه الهى جز اللّه نيست، و ما بر اين گفته از جمله گواهانيم، و گواهى مىدهم كه محمّد بنده و فرستاده او است، درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد.
به دنبال اين مقدمه به شما اعلام مىكنم كه پيشتازانم را فرستاده فرمان مىدهم كه كناره اين رودخانه را همچنان داشته باشند تا دستورم بدانان برسد. سر آن دارم كه از اين آب (فرات) گذشته به سوى افراد اندكى از شما كه در كنارههاى دجله جايگزين هستند بروم و آنان را بر پاى داشته همراه با شما به سوى دشمنان خدا به حركت در آورم، به خواست خدا عقبة بن عمرو انصارى را به فرماندارى مصر گماشتهام و در باره شما و خود هيچ كوتاهى روا نداشتهام، شما را هشدار مىدهم به نشستن در خانه و غنيمت شمردن بهانه. من مالك بن حبيب يربوعي را به جانشينى خود [در كوفه] گذاشتهام و بدو فرمان دادهام كه هيچ در خانه ماندهاى را رها نكند تا او را به زودى به شما بپيوندد، به خواست خدا [2] ابن ابى الحديد نيز در ضمن شرح اين خطبه گفته نصر بن مزاحم را از كتاب وقعة صفين نقل مىكند، ليكن بعد از اسم عقبة بن عمرو، نسبت «انصارى» را ذكر نكرده است.
در شرح ابن ابى الحديد، جريان حركت امام عليه السّلام از نخيله، اردوگاه كوفه، تا رسيدن به شام و حوادث بين راه و سخنان امير المؤمنين در ميان راه و تا درگيرى مالك اشتر با ابى الاعور سلمى را از كتاب صفين نصر بن مزاحم نقل كرده است.
49 العلوّ
سند
- متأسفانه در هيچ منبعى از منابع قبل از سيّد رضىّ اين خطبه يافت نشد، ليكن سيّد عبد الزهراء حسينى (مصادر نهج البلاغه و اسانيده، ج 2، ص 166) مىگويد مجلسى اين سخن را در «روضه» بحار از «نهج البلاغه» و از كتاب «عيون الحكم و المواعظ» نوشته على بن محمد بن شاكر الواسطى (متوفى 457) با يك روايت آورده است، و معلوم نيست كه ابن شاكر هم آن را از نهج البلاغه گرفته است يا از منبع ديگرى.
تاريخ
- تاريخ اين سخن نيز معلوم نيست.
موضوع
- صفات و شناخت خدا (توحيد و معرفت).
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 520
49 العلوّ و من خطبة له عليه السّلام في التّوحيد و معرفة اللّه
الحمد للّه الّذي بطن خفيّات الأمور، و دلّت عليه أعلام الظّهور، و امتنع على عين البصير، فلا عين من لم تره تنكره، و لا قلب من أثبته يبصره. سبق في العلوّ فلا شيء أعلى منه، و قرب في الدّنوّ فلا شيء أقرب منه، فلا استعلاؤه باعده عن شيء من خلقه، و لا قربه ساواهم في المكان به. لم يطلع العقول على تحديد صفته، و لم يحجبها عن واجب معرفته، فهو الّذي تشهد له أعلام الوجود على إقرار قلب ذي الجحود، تعالى اللّه عمّا يقول المشبّهون به، و الجاحدون له علوّا كبيرا
ـــــــــــــــــــــــــــــــ ص 521
49 والا مرتبگى و از جمله خطبههاى آن حضرت عليه السّلام است در باره يگانگى و شناخت صفات خدا حمد خداوندى راست كه مخفيّات امور برايش آشكار است (و در اسرار مخفى نفوذ دارد) و نشانيهاى هويدا به سوى او راهنمايى مىكند، و از نمايان شدن به چشم بينا امتناع دارد. پس نه چشم كسى كه او را نمىبيند مىتواند انكارش كند، و نه دل كسى كه اثباتش كرده مىتواند به رخ او بنگرد. در علوّ، بر هر چيزى پيشى گرفت پس چيزى برتر از او نيست، و در نزديكى چنان به هر موجودى نزديك است كه نزديكتر از او نيست، پس نه مقام بلندش، او را از هيچيك از مخلوقات دور گردانده است، و نه نزديكيش در مكان با مخلوقات مساويش ساخته است. خردها را بر حدود صفتش مطلع نكرده است، و از معرفت شايسته آنها را در پرده نداشته است. او همان خداونديست كه نشانههاى روشن وجود عليه اقرار قلبى منكرين براى او گواهى مىدهند. پس برتر است خداوند تعالى از آنچه اهل تشبيه و منكرين مىگويند برترى بس بزرگى
| صفحه قبل | فهرست | صفحه بعد |